કસ્તં વેદયતે ? યદિ વેદકભાવપૃષ્ઠભાવી ભાવોઽન્યસ્તં વેદયતે, તદા તદ્ભવનાત્પૂર્વં સ વિનશ્યતિ; કિં
સ વેદયતે ? ઇતિ કાંક્ષમાણભાવવેદનાનવસ્થા . તાં ચ વિજાનન્ જ્ઞાની ન કિંચિદેવ કાંક્ષતિ .
(સ્વાગતા) વેદ્યવેદકવિભાવચલત્વાદ્ વેદ્યતે ન ખલુ કાંક્ષિતમેવ . તેન કાંક્ષતિ ન કિંચન વિદ્વાન્ સર્વતોઽપ્યતિવિરક્તિ મુપૈતિ ..૧૪૭.. વેદ્યભાવકા વેદન કરતા હૈ, તો (વહાઁ ઐસા હૈ કિ) ઉસ અન્ય વેદ્યભાવકે ઉત્પન્ન હોનેસે પૂર્વ હી વહ વેદકભાવ નષ્ટ હો જાતા હૈ; તબ ફિ ર ઉસ દૂસરે વેદ્યભાવકા કૌન વેદન કરેગા ? યદિ યહ કહા જાયે કિ વેદનભાવકે બાદ ઉત્પન્ન હોનેવાલા દૂસરા વેદકભાવ ઉસકા વેદન કરતા હૈ, તો (વહાઁ ઐસા હૈ કિ) ઇસ દૂસરે વેદકભાવકે ઉત્પન્ન હોનેસે પૂર્વ હી વહ વેદ્યભાવ વિનષ્ટ હો જાતા હૈ; તબ ફિ ર વહ દૂસરા વેદકભાવ કિસકા વેદન કરેગા ? ઇસપ્રકાર કાંક્ષમાણ ભાવકે વેદનકી અનવસ્થા હૈ . ઉસ અનવસ્થાકો જાનતા હુઆ જ્ઞાની કુછ ભી વાઁછા નહીં કરતા .
ભાવાર્થ : — વેદકભાવ ઔર વેદ્યભાવમેં કાલ ભેદ હૈ . જબ વેદકભાવ હોતા હૈ તબ વેદ્યભાવ નહીં હોતા ઔર જબ વેદ્યભાવ હોતા હૈ તબ વેદકભાવ નહીં હોતા . જબ વેદકભાવ આતા હૈ તબ વેદ્યભાવ વિનષ્ટ હો ચુકતા હૈ; તબ ફિ ર વેદકભાવ કિસકા વેદન કરેગા ? ઔર જબ વેદ્યભાવ આતા હૈ તબ વેદકભાવ વિનષ્ટ હો ચુકતા હૈ; તબ ફિ ર વેદકભાવકે બિના વેદ્યકા કૌન વેદન કરેગા ? ઐસી અવ્યવસ્થાકો જાનકર જ્ઞાની સ્વયં જ્ઞાતા હી રહતા હૈ, વાઁછા નહીં કરતા .
યહાઁ પ્રશ્ન હોતા હૈ કિ — આત્મા તો નિત્ય હૈ, ઇસલિયે વહ દોનોં ભાવોંકા વેદન કર સકતા હૈ; તબ ફિ ર જ્ઞાની વાઁછા ક્યોં ન કરે ? સમાધાન — વેદ્ય-વેદકભાવ વિભાવભાવ હૈ, સ્વભાવભાવ નહીં, ઇસલિયે વે વિનશ્વર હૈં . અતઃ વાઁછા કરનેવાલા વેદ્યભાવ જબ તક આતા હૈ તબ તક વેદકભાવ (ભોગનેવાલા ભાવ) નષ્ટ હો જાતા હૈ, ઔર દૂસરા વેદકભાવ આયે તબ તક વેદ્યભાવ નષ્ટ હો જાતા હૈ; ઇસપ્રકાર વાઁછિત ભોગ તો નહીં હોતા . ઇસલિયે જ્ઞાની નિષ્ફલ વાઁછા ક્યોં કરે ? જહાઁ મનોવાઁછિતકા વેદન નહીં હોતા વહાઁ વાઁછા કરના અજ્ઞાન હૈ ..૨૧૬..
અબ ઇસ અર્થકા કલશરૂપ કાવ્ય કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [વેદ્ય-વેદક-વિભાવ-ચલત્વાત્ ] વેદ્ય-વેદક રૂપ વિભાવભાવોંકી ચલતા (અસ્થિરતા) હોનેસે [ખલુ ] વાસ્તવમેં [કાંક્ષિતમ્ એવ વેદ્યતે ન ] વાઁછિતકા વેદન નહીં હોતા;
૩૩૮