તદાયતનમેવ સા કિલ નિરર્ગલા વ્યાપૃતિઃ .
દ્વયં ન હિ વિરુધ્યતે કિમુ કરોતિ જાનાતિ ચ ..૧૬૬..
જાનાત્યયં ન ખલુ તત્કિલ કર્મરાગઃ .
ર્મિથ્યાદ્રશઃ સ નિયતં સ ચ બન્ધહેતુઃ ..૧૬૭..
અબ ઉપરોક્ત ભાવાર્થમેં કથિત આશયકો પ્રગટ કરનેકે લિએ, કાવ્ય કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [તથાપિ ] તથાપિ (અર્થાત્ લોક આદિ કારણોંસે બન્ધ નહીં કહા ઔર રાગાદિક સે હી બન્ધ ક હા હૈ તથાપિ) [જ્ઞાનિનાં નિરર્ગલં ચરિતુમ્ ન ઇષ્યતે ] જ્ઞાનિયોંકો નિરર્ગલ (સ્વચ્છન્દતાપૂર્વક) પ્રવર્તના યોગ્ય નહીં હૈ, [સા નિરર્ગલા વ્યાપૃતિઃ કિલ તદ્-આયતનમ્ એવ ] ક્યોંકિ વહ નિરર્ગલ પ્રવર્તન વાસ્તવમેં બન્ધકા હી સ્થાન હૈ . [જ્ઞાનિનાં અકામ-કૃત-કર્મ તત્ અકારણમ્ મતમ્ ] જ્ઞાનિયોંકે વાઁછારહિત કર્મ (કાર્ય) હોતા હૈ વહ બન્ધકા કારણ નહીં ક હા, ક્યોંકિ [જાનાતિ ચ કરોતિ ] જાનતા ભી હૈ ઔર (ક ર્મકો ) ક રતા ભી હૈ — [દ્વયં કિમુ ન હિ વિરુધ્યતે ] યહ દોનોં ક્રિયાએઁ ક્યા વિરોધરૂપ નહીં હૈં ? (ક રના ઔર જાનના નિશ્ચયસે વિરોધરૂપ હી હૈ .)
ભાવાર્થ : — પહલે કાવ્યમેં લોક આદિકો બન્ધકા કારણ નહીં કહા, ઇસલિએ વહાઁ યહ નહીં સમઝના ચાહિએ કિ બાહ્યવ્યવહારપ્રવૃત્તિકા બન્ધકે કારણોંમેં સર્વથા હી નિષેધ કિયા હૈ; બાહ્યવ્યવહારપ્રવૃત્તિ રાગાદિ પરિણામકી — બન્ધકે કારણકી — નિમિત્તભૂત હૈ, ઉસ નિમિત્તકા યહાઁ નિષેધ નહીં સમઝના ચાહિએ . જ્ઞાનિયોંકે અબુદ્ધિપૂર્વક — વાઁછા રહિત — પ્રવૃત્તિ હોતી હૈ, ઇસલિયે બન્ધ નહીં કહા હૈ, ઉન્હેં કહીં સ્વચ્છન્દ હોકર પ્રવર્તનેકો નહીં ક હા હૈ; ક્યોંકિ મર્યાદા રહિત (નિરંકુશ) પ્રવર્તના તો બન્ધકા હી કારણ હૈ . જાનનેમેં ઔર કરનેમેં તો પરસ્પર વિરોધ હૈ; જ્ઞાતા રહેગા તો બન્ધ નહીં હોગા, કર્તા હોગા તો અવશ્ય બન્ધ હોગા .૧૬૬.
‘‘જો જાનતા હૈ સો કરતા નહીં ઔર જો કરતા હૈ સો જાનતા નહીં; કરના તો કર્મકા રાગ હૈ, ઔર જો રાગ હૈ સો અજ્ઞાન હૈ તથા અજ્ઞાન બન્ધકા કારણ હૈ .’’ — ઇસ અર્થકા કાવ્ય કહતે હૈં : —