મરણં હિ તાવજ્જીવાનાં સ્વાયુઃકર્મક્ષયેણૈવ, તદભાવે તસ્ય ભાવયિતુમશક્યત્વાત્; સ્વાયુઃકર્મ ચ નાન્યેનાન્યસ્ય હર્તું શક્યં, તસ્ય સ્વોપભોગેનૈવ ક્ષીયમાણત્વાત્; તતો ન કથંચનાપિ અન્યોઽન્યસ્ય મરણં કુર્યાત્ . તતો હિનસ્મિ, હિંસ્યે ચેત્યધ્યવસાયો ધ્રુવમજ્ઞાનમ્ .
જીવનાધ્યવસાયસ્ય તદ્વિપક્ષસ્ય કા વાર્તેતિ ચેત્ — [જિનવરૈઃ ] જિનવરોંને [પ્રજ્ઞપ્તમ્ ] ક હા હૈ; પર જીવ [તવ આયુઃ ] તેરે આયુક ર્મકો તો [ન હરન્તિ ] હરતે નહીં હૈં, [તૈઃ ] તો ઉન્હોંને [તે મરણં ] તેરા મરણ [કથં ] કૈસે [કૃતં ] કિયા ?
ટીકા : — પ્રથમ તો, જીવોંકા મરણ વાસ્તવમેં અપને આયુકર્મકે ક્ષયસે હી હોતા હૈ, ક્યોંકિ અપને આયુકર્મકે ક્ષયકે અભાવમેં મરણ હોના અશક્ય હૈ; ઔર દૂસરેસે દૂસરેકા સ્વ- આયુકર્મ હરણ નહીં કિયા જા સકતા, ક્યોંકિ વહ (સ્વ-આયુકર્મ) અપને ઉપભોગસે હી ક્ષયકો પ્રાપ્ત હોતા હૈ; ઇસલિયે કિસી ભી પ્રકારસે કોઈ દૂસરા કિસી દૂસરેકા મરણ નહીં કર સકતા . ઇસલિયે ‘મૈં પર જીવોંકો મારતા હૂઁ, ઔર પર જીવ મુઝે મારતે હૈં’ ઐસા અધ્યવસાય ધ્રુવરૂપસે ( – નિયમસે) અજ્ઞાન હૈ .
ભાવાર્થ : — જીવકી જો માન્યતા હો તદનુસાર જગતમેં નહીં બનતા હો, તો વહ માન્યતા અજ્ઞાન હૈ . અપને દ્વારા દૂસરેકા તથા દૂસરેસે અપના મરણ નહીં કિયા જા સકતા, તથાપિ યહ પ્રાણી વ્યર્થ હી ઐસા માનતા હૈ સો અજ્ઞાન હૈ . યહ કથન નિશ્ચયનયકી પ્રધાનતાસે હૈ .
વ્યવહાર ઇસપ્રકાર હૈ : — પરસ્પર નિમિત્ત-નૈમિત્તિકભાવસે પર્યાયકા જો ઉત્પાદ-વ્યય હો ઉસે જન્મ-મરણ કહા જાતા હૈ; વહાઁ જિસકે નિમિત્તસે મરણ ( – પર્યાયકા વ્યય) હો ઉસકે સમ્બન્ધમેં યહ કહા જાતા હૈ કિ ‘ઇસને ઇસે મારા’, યહ વ્યવહાર હૈ .
યહાઁ ઐસા નહીં સમઝના કિ વ્યવહારકા સર્વથા નિષેધ હૈ . જો નિશ્ચયકો નહીં જાનતે, ઉનકા અજ્ઞાન મિટાનેકે લિએ યહાઁ કથન કિયા હૈ . ઉસે જાનનેકે બાદ દોનોં નયોંકો અવિરોધરૂપસે જાનકર યથાયોગ્ય નય માનના ચાહિએ ..૨૪૮ સે ૨૪૯..
અબ પુનઃ પ્રશ્ન હોતા હૈ કિ ‘‘(મરણકા અધ્યવસાય અજ્ઞાન હૈ યહ કહા સો જાન લિયા; કિન્તુ અબ) મરણકે અધ્યવસાયકા પ્રતિપક્ષી જો જીવનકા અધ્યવસાય હૈ ઉસકા ક્યા હાલ હૈ ?’’ ઉસકા ઉત્તર કહતે હૈં : —
૩૮૦