વીરસૂસુતં હિનસ્મીત્યધ્યવસાયો જાયતે તથા વન્ધ્યાસુતસ્યાશ્રયભૂતસ્યાસદ્ભાવેઽપિ વન્ધ્યાસુતં હિનસ્મીત્યધ્યવસાયો જાયેત . ન ચ જાયતે . તતો નિરાશ્રયં નાસ્ત્યધ્યવસાનમિતિ નિયમઃ . તત એવ ચાધ્યવસાનાશ્રયભૂતસ્ય બાહ્યવસ્તુનોઽત્યન્તપ્રતિષેધઃ, હેતુપ્રતિષેધેનૈવ હેતુમત્પ્રતિષેધાત્ . ન ચ બન્ધહેતુહેતુત્વે સત્યપિ બાહ્યવસ્તુ બન્ધહેતુઃ સ્યાત્, ઈર્યાસમિતિપરિણતયતીન્દ્રપદવ્યાપાદ્યમાન- વેગાપતત્કાલચોદિતકુલિંગવત્, બાહ્યવસ્તુનો બન્ધહેતુહેતોરબન્ધહેતુત્વેન બન્ધહેતુત્વસ્યાનૈકાંતિક- ત્વાત્ . અતો ન બાહ્યવસ્તુ જીવસ્યાતદ્ભાવો બન્ધહેતુઃ, અધ્યવસાનમેવ તસ્ય તદ્ભાવો બન્ધહેતુઃ . સ્વરૂપકો પ્રાપ્ત નહીં હોતા અર્થાત્ ઉત્પન્ન નહીં હોતા . યદિ બાહ્યવસ્તુકે આશ્રયકે બિના ભી અધ્યવસાન ઉત્પન્ન હોતા હો તો, જૈસે આશ્રયભૂત વીરજનનીકે પુત્રકે સદ્ભાવમેં (કિસીકો) ઐસા અધ્યવસાય ઉત્પન્ન હોતા હૈ કિ ‘મૈં વીરજનનીકે પુત્રકો મારતા હૂઁ’ ઇસીપ્રકાર આશ્રયભૂત બઁધ્યાપુત્રકે અસદ્ભાવમેં ભી (કિસીકો) ઐસા અધ્યવસાય ઉત્પન્ન હોના ચાહિએ કિ ‘મૈં બઁધ્યાપુત્રકો મારતા હૂઁ’ . પરન્તુ ઐસા અધ્યવસાય તો (કિસીકો) ઉત્પન્ન નહીં હોતા . (જહાઁ બઁધ્યાકા પુત્ર હી નહીં હોતા વહાઁ મારનેકા અધ્યવસાય કહાઁસે ઉત્પન્ન હોગા ?) ઇસલિયે યહ નિયમ હૈ કિ (બાહ્યવસ્તુરૂપ) આશ્રયકે બિના અધ્યવસાન નહીં હોતા . ઔર ઇસીલિયે અધ્યવસાનકો આશ્રયભૂત બાહ્યવસ્તુકા અત્યન્ત નિષેધ કિયા હૈ, ક્યોંકિ કારણકે પ્રતિષેધસે હી કાર્યકા પ્રતિષેધ હોતા હૈ . (બાહ્યવસ્તુ અધ્યવસાનકા કારણ હૈ, ઇસલિયે ઉસકે પ્રતિષેધસે અધ્યવસાનકા પ્રતિષેધ હોતા હૈ) . પરન્તુ, યદ્યપિ બાહ્યવસ્તુ બન્ધકે કારણકા (અર્થાત્ અધ્યવસાનકા) કારણ હૈ તથાપિ વહ (બાહ્યવસ્તુ) બન્ધકા કારણ નહીં હૈ; ક્યોંકિ ઈર્યાસમિતિમેં પરિણમિત મુનીન્દ્રકે ચરણસે મર જાનેવાલે – ઐસે કિસી વેગસે આપતિત કાલપ્રેરિત ઉડતે હુએ જીવકી ભાઁતિ, બાહ્યવસ્તુ – જો કિ બન્ધકે કારણકા કારણ હૈ વહ — બન્ધકા કારણ ન હોનેસે, બાહ્યવસ્તુકો બન્ધકા કારણત્વ માનનેમેં અનૈકાન્તિક હેત્વાભાસત્વ હૈ — વ્યભિચાર આતા હૈ . (ઇસપ્રકાર નિશ્ચયસે બાહ્યવસ્તુકો બન્ધકા કારણત્વ નિર્બાધતયા સિદ્ધ નહીં હોતા .) ઇસલિયે બાહ્યવસ્તુ જો કિ જીવકો અતદ્ભાવરૂપ હૈ વહ બન્ધકા કારણ નહીં હૈ; કિન્તુ અધ્યવસાન જો કિ જીવકો તદ્ભાવરૂપ હૈ વહીં બન્ધકા કારણ હૈ .

ભાવાર્થ : — બન્ધકા કારણ નિશ્ચયસે અધ્યવસાન હી હૈ; ઔર બાહ્યવસ્તુએઁ હૈં વે અધ્યવસાનકા આલમ્બન હૈં — ઉનકો અવલમ્બકર અધ્યવસાન ઉત્પન્ન હોતા હૈ, ઇસલિયે ઉન્હેં અધ્યવસાનકા કારણ કહા જાતા હૈ . બાહ્યવસ્તુકે બિના નિરાશ્રયતયા અધ્યવસાન ઉત્પન્ન નહીં હોતે, ઇસલિયે બાહ્યવસ્તુઓંકા ત્યાગ કરાયા જાતા હૈ . યદિ બાહ્યવસ્તુઓંકો બન્ધકા કારણ કહા જાયે તો ઉસમેં વ્યભિચાર (દોષ) આતા હૈ . (કારણ હોને પર ભી કહીં કાર્ય દિખાઈ દેતા હૈ ઔર કહીં નહીં દિખાઈ દેતા, ઉસે વ્યભિચાર કહતે હૈં ઔર ઐસે કારણકો વ્યભિચારી — અનૈકાન્તિક —

૩૯૪