શુદ્ધસ્વભાવાત્પ્રચ્યવમાન એવ, રાગાદિભિઃ પરિણમ્યતે . ઇતિ તાવદ્વસ્તુસ્વભાવઃ .
માત્માત્મનો યાતિ યથાર્કકાન્તઃ .
વસ્તુસ્વભાવોઽયમુદેતિ તાવત્ ..૧૭૫..
નિમિત્ત ન હોનેસે) અપને આપ હી રાગાદિરૂપ નહીં પરિણમતા, પરન્તુ જો અપને આપ રાગાદિભાવકો
પ્રાપ્ત હોનેસે આત્માકો રાગાદિકા નિમિત્ત હોતા હૈ ઐસે પરદ્રવ્યકે દ્વારા હી, શુદ્ધસ્વભાવસે ચ્યુત હોતા
હુઆ હી, રાગાદિરૂપ પરિણમિત કિયા જાતા હૈ . — ઐસા વસ્તુસ્વભાવ હૈ .
ભાવાર્થ : — સ્ફ ટિકમણિ સ્વયં તો માત્ર એકાકાર શુદ્ધ હી હૈ; વહ પરિણમનસ્વભાવવાલા હોને પર ભી અકેલા અપને આપ લલાઈ-આદિરૂપ નહીં પરિણમતા, કિન્તુ લાલ આદિ પરદ્રવ્યકે નિમિત્તસે (સ્વયં લલાઈ-આદિરૂપ પરિણમતે ઐસે પરદ્રવ્યકે નિમિત્તસે) લલાઈ-આદિરૂપ પરિણમતા હૈ . ઇસીપ્રકાર આત્મા સ્વયં તો શુદ્ધ હી હૈ; વહ પરિણમનસ્વભાવવાલા હોને પર ભી અકેલા અપને આપ રાગાદિરૂપ નહીં પરિણમતા, પરન્તુ રાગાદિરૂપ પરદ્રવ્યકે નિમિત્તસે ( – અર્થાત્ સ્વયં રાગાદિરૂપ પરિણમન કરનેવાલે પરદ્રવ્યકે નિમિત્તસે) રાગાદિરૂપ પરિણમતા હૈ . ઐસા વસ્તુકા હી સ્વભાવ હૈ, ઉસમેં અન્ય કિસી તર્કકો અવકાશ નહીં હૈ ..૨૭૮-૨૭૯..
અબ ઇસ અર્થકા કલશરૂપ કાવ્ય કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [યથા અર્કકાન્તઃ ] સૂર્યકાન્તમણિકી ભાઁતિ (-જૈસે સૂર્યકાન્તમણિ સ્વતઃ હી અગ્નિરૂપ પરિણમિત નહીં હોતા, ઉસકે અગ્નિરૂપ પરિણમનમેં સૂર્યબિમ્બ નિમિત્ત હૈ, ઉસીપ્રકાર) [આત્મા આત્મનઃ રાગાદિનિમિત્તભાવમ્ જાતુ ન યાતિ ] આત્મા અપનેકો રાગાદિકા નિમિત્ત ક ભી ભી નહીં હોતા, [તસ્મિન્ નિમિત્તં પરસંગઃ એવ ] ઉસમેં નિમિત્ત પરસંગ હી ( – પરદ્રવ્યકા સંગ હી) હૈ — [અયમ્ વસ્તુસ્વભાવઃ ઉદેતિ તાવત્ ] ઐસા વસ્તુસ્વભાવ પ્રકાશમાન હૈ . (સદૈવ વસ્તુકા ઐસા હી સ્વભાવ હૈ, ઇસે કિસીને બનાયા નહીં હૈ .) .૧૭૫.
‘ઐસે વસ્તુસ્વભાવકો જાનતા હુઆ જ્ઞાની રાગાદિકો નિજરૂપ નહીં કરતા’ ઇસ અર્થકા, તથા આગામી ગાથાકા સૂચક શ્લોક કહતે હૈં : —