આત્માત્મના રાગાદીનામકારક એવ, અપ્રતિક્રમણાપ્રત્યાખ્યાનયોર્દ્વૈવિધ્યોપદેશાન્યથાનુપપત્તેઃ . યઃ ખલુ અપ્રતિક્રમણાપ્રત્યાખ્યાનયોર્દ્રવ્યભાવભેદેન દ્વિવિધોપદેશઃ સ, દ્રવ્યભાવયોર્નિમિત્ત- નૈમિત્તિકભાવં પ્રથયન્, અકર્તૃત્વમાત્મનો જ્ઞાપયતિ . તત એતત્ સ્થિતં — પરદ્રવ્યં નિમિત્તં, નૈમિત્તિકા આત્મનો રાગાદિભાવાઃ . યદ્યેવં નેષ્યેત તદા દ્રવ્યાપ્રતિક્રમણાપ્રત્યાખ્યાનયોઃ કર્તૃત્વનિમિત્તત્વોપદેશોઽનર્થક એવ સ્યાત્, તદનર્થકત્વે ત્વેકસ્યૈવાત્મનો રાગાદિભાવનિમિત્તત્વાપત્તૌ નિત્યકર્તૃત્વાનુષંગાન્મોક્ષાભાવઃ પ્રસજેચ્ચ . તતઃ પરદ્રવ્યમેવાત્મનો રાગાદિભાવનિમિત્તમસ્તુ . તથા સતિ તુ રાગાદીનામકારક એવાત્મા . તથાપિ યાવન્નિમિત્તભૂતં દ્રવ્યં ન પ્રતિક્રામતિ ન પ્રત્યાચષ્ટે ચ તાવન્નૈમિત્તિકભૂતં ભાવં ન પ્રતિક્રામતિ ન પ્રત્યાચષ્ટે ચ, યાવત્તુ ભાવં ન પ્રતિક્રામતિ ન પ્રત્યાચષ્ટે
[યાવત્ ] જબ તક [આત્મા ] આત્મા [દ્રવ્યભાવયોઃ ] દ્રવ્યકા ઔર ભાવકા [અપ્રતિક્રમણમ્ ચ અપ્રત્યાખ્યાનં ] અપ્રતિક્ર મણ તથા અપ્રત્યાખ્યાન [કરોતિ ] ક રતા હૈ [તાવત્ ] તબ તક [સઃ ] વહ [કર્તા ભવતિ ] ક ર્તા હોતા હૈ, [જ્ઞાતવ્યઃ ] ઐસા જાનના ચાહિએ .
ટીકા : — આત્મા સ્વતઃ રાગાદિકા અકારક હી હૈ; ક્યોંકિ યદિ ઐસા ન હો તો (અર્થાત્ યદિ આત્મા સ્વતઃ હી રાગાદિભાવોંકા કારક હો તો) અપ્રતિક્રમણ ઔર અપ્રત્યાખ્યાનકી દ્વિવિધતાકા ઉપદેશ નહીં હો સકતા . અપ્રતિક્રમણ ઔર અપ્રત્યાખ્યાનકા જો વાસ્તવમેં દ્રવ્ય ઔર ભાવકે ભેદસે દ્વિવિધ (દો પ્રકારકા) ઉપદેશ હૈ વહ, દ્રવ્ય ઔર ભાવકે નિમિત્ત-નૈમિત્તિકત્વકો પ્રગટ કરતા હુઆ, આત્માકે અકર્તૃત્વકો હી બતલાતા હૈ . ઇસલિયે યહ નિશ્ચિત હુઆ કિ પરદ્રવ્ય નિમિત્ત હૈ ઔર આત્માકે રાગાદિભાવ નૈમિત્તિક હૈં . યદિ ઐસા ન માના જાયે તો દ્રવ્ય-અપ્રતિક્રમણ ઔર દ્રવ્ય-અપ્રત્યાખ્યાન કર્તૃત્વકે નિમિત્તરૂપ ઉપદેશ નિરર્થક હી હોગા, ઔર વહ નિરર્થક હોને પર એક હી આત્માકો રાગાદિભાવોંકા નિમિત્તત્વ આ જાયેગા, જિસસે નિત્ય-કર્તૃત્વકા પ્રસંગ આ જાયેગા, જિસસે મોક્ષકા અભાવ સિદ્ધ હોગા . ઇસલિયે પરદ્રવ્ય હી આત્માકે રાગાદિભાવોંકા નિમિત્ત હો . ઔર ઐસા હોને પર, યહ સિદ્ધ હુઆ કિ આત્મા રાગાદિકા અકારક હી હૈ . (ઇસપ્રકાર યદ્યપિ આત્મા રાગાદિકા અકારક હી હૈ) તથાપિ જબ તક વહ નિમિત્તભૂત દ્રવ્યકા ( – પરદ્રવ્યકા) પ્રતિક્રમણ તથા પ્રત્યાખ્યાન નહીં કરતા તબ તક નૈમિત્તિકભૂત ભાવકા ( – રાગાદિભાવકા) પ્રતિક્રમણ તથા પ્રત્યાખ્યાન નહીં કરતા, ઔર જબ તક ભાવકા પ્રતિક્રમણ તથા પ્રત્યાખ્યાન નહીં કરતા તબ તક વહ ઉનકા કર્તા હી હૈ; જબ વહ નિમિત્તભૂત દ્રવ્યકા પ્રતિક્રમણ તથા પ્રત્યાખ્યાન કરતા હૈ તભી નૈમિત્તિકભૂત ભાવકા
૪૧૮