ચ તાવત્કર્તૈવ સ્યાત્ . યદૈવ નિમિત્તભૂતં દ્રવ્યં પ્રતિક્રામતિ પ્રત્યાચષ્ટે ચ તદૈવ નૈમિત્તિકભૂતં ભાવં પ્રતિક્રામતિ પ્રત્યાચષ્ટે ચ, યદા તુ ભાવં પ્રતિક્રામતિ પ્રત્યાચષ્ટે ચ તદા સાક્ષાદકર્તૈવ સ્યાત્ .
આધાકમ્માદીયા પોગ્ગલદવ્વસ્સ જે ઇમે દોસા .
કહ તે કુવ્વદિ ણાણી પરદવ્વગુણા દુ જે ણિચ્ચં ..૨૮૬.. પ્રતિક્રમણ તથા પ્રત્યાખ્યાન કરતા હૈ, ઔર જબ ભાવકા પ્રતિક્રમણ તથા પ્રત્યાખ્યાન કરતા હૈ તબ વહ સાક્ષાત્ અકર્તા હી હૈ .
ભાવાર્થ : — અતીત કાલમેં જિન પરદ્રવ્યોંકા ગ્રહણ કિયા થા ઉન્હેં વર્તમાનમેં અચ્છા સમઝના, ઉનકે સંસ્કાર રહના, ઉનકે પ્રતિ મમત્વ રહના, વહ દ્રવ્ય-અપ્રતિક્રમણ હૈ ઔર ઉન પરદ્રવ્યોંકે નિમિત્તસે જો રાગાદિભાવ હુએ થે ઉન્હેં વર્તમાનમેં અચ્છા જાનના, ઉનકે સંસ્કાર રહના, ઉનકે પ્રતિ મમત્વ રહના, ભાવ-અપ્રતિક્રમણ હૈ . ઇસી પ્રકાર આગામી કાલ સમ્બન્ધી પરદ્રવ્યોંકી ઇચ્છા રખના, મમત્વ રખના, દ્રવ્ય અપ્રત્યાખ્યાન હૈ ઔર ઉન પરદ્રવ્યોંકે નિમિત્તસે આગામી કાલમેં હોનેવાલે રાગાદિભાવોંકી ઇચ્છા રખના, મમત્વ રખના, ભાવ અપ્રત્યાખ્યાન હૈ . ઇસપ્રકાર દ્રવ્ય- અપ્રતિક્રમણ ઔર ભાવ-અપ્રતિક્રમણ તથા દ્રવ્ય-અપ્રત્યાખ્યાન ઔર ભાવ-અપ્રત્યાખ્યાન — ઐસા જો અપ્રતિક્રમણ ઔર અપ્રત્યાખ્યાનકા દો પ્રકારસે ઉપદેશ હૈ, વહ દ્રવ્યભાવકે નિમિત્ત-નૈમિત્તિકભાવકો બતલાતા હૈ . ઇસસે યહ સિદ્ધ હુઆ કિ — પરદ્રવ્ય તો નિમિત્ત હૈ ઔર રાગાદિભાવ નૈમિત્તિક હૈં . ઇસપ્રકાર આત્મા રાગાદિભાવોંકો સ્વયમેવ ન કરનેસે રાગાદિભાવોંકા અકર્તા હી હૈ ઐસા સિદ્ધ હુઆ . ઇસપ્રકાર યદ્યપિ યહ આત્મા રાગાદિભાવોંકા અકર્તા હી હૈ તથાપિ જબ તક ઉસકે નિમિત્તભૂત પરદ્રવ્યકે અપ્રતિક્રમણ-અપ્રત્યાખ્યાન હૈં તબ તક ઉસકે રાગાદિભાવોંકે અપ્રતિક્રમણ-અપ્રત્યાખ્યાન હૈં, ઔર જબ તક રાગાદિભાવોંકે અપ્રતિક્રમણ-અપ્રત્યાખ્યાન હૈં તબ તક વહ રાગાદિભાવોંકા કર્તા હી હૈ; જબ વહ નિમિત્તભૂત પરદ્રવ્યકે પ્રતિક્રમણ-પ્રત્યાખ્યાન કરતા હૈ તબ ઉસકે નૈમિત્તિક રાગાદિભાવોંકે ભી પ્રતિક્રમણ-પ્રત્યાખ્યાન હો જાતે હૈં, ઔર જબ રાગાદિભાવોંકે પ્રતિક્રમણ- પ્રત્યાખ્યાન હો જાતે હૈં તબ વહ સાક્ષાત્ અકર્તા હી હૈ ..૨૮૩ સે ૨૮૫..
અબ દ્રવ્ય ઔર ભાવકી નિમિત્ત-નૈમિત્તિકતાકા ઉદાહરણ દેતે હૈં : —