ભિન્નકરણાસમ્ભવાત્, ભગવતી પ્રજ્ઞૈવ છેદનાત્મકં કરણમ્ . તયા હિ તૌ છિન્નૌ નાનાત્વમ- વશ્યમેવાપદ્યેતે; તતઃ પ્રજ્ઞયૈવાત્મબન્ધયોર્દ્વિધાકરણમ્ . નનુ કથમાત્મબન્ધૌ ચેત્યચેતકભાવેનાત્યન્ત- પ્રત્યાસત્તેરેકીભૂતૌ ભેદવિજ્ઞાનાભાવાદેકચેતકવદ્વયવહ્રિયમાણૌ પ્રજ્ઞયા છેત્તું શક્યેતે ? નિયતસ્વ- લક્ષણસૂક્ષ્માન્તઃસન્ધિસાવધાનનિપાતનાદિતિ બુધ્યેમહિ . આત્મનો હિ સમસ્તશેષદ્રવ્યાસાધારણત્વા- ચ્ચૈતન્યં સ્વલક્ષણમ્ . તત્તુ પ્રવર્તમાનં યદ્યદભિવ્યાપ્ય પ્રવર્તતે નિવર્તમાનં ચ યદ્યદુપાદાય નિવર્તતે તત્તત્સમસ્તમપિ સહપ્રવૃત્તં ક્રમપ્રવૃત્તં વા પર્યાયજાતમાત્મેતિ લક્ષણીયઃ, તદેકલક્ષણલક્ષ્યત્વાત્; સમસ્તસહક્રમપ્રવૃત્તાનન્તપર્યાયાવિનાભાવિત્વાચ્ચૈતન્યસ્ય ચિન્માત્ર એવાત્મા નિશ્ચેતવ્યઃ, ઇતિ યાવત્ . ભગવતી પ્રજ્ઞા હી ( – જ્ઞાનસ્વરૂપ બુદ્ધિ હી) છેદનાત્મક ( – છેદનકે સ્વભાવવાલા) કરણ હૈ . ઉસ પ્રજ્ઞાકે દ્વારા ઉનકા છેદ કરને પર વે અવશ્ય હી નાનાત્વકો પ્રાપ્ત હોતે હૈં; ઇસલિયે પ્રજ્ઞા દ્વારા હી આત્મા ઔર બન્ધકો દ્વિધા કિયા જાતા હૈ (અર્થાત્ પ્રજ્ઞારૂપ કરણ દ્વારા હી આત્મા ઔર બન્ધ જુદે કિયે જાતે હૈં) .
(યહાઁ પ્રશ્ન હોતા હૈ કિ – ) આત્મા ઔર બન્ધ જો કિ ૧ચેત્યચેતકભાવકે દ્વારા અત્યન્ત નિકટતાકે કારણ એક ( – એક જૈસે – ) હો રહે હૈં, ઔર ભેદવિજ્ઞાનકે અભાવકે કારણ, માનો વે એક ચેતક હી હોં ઐસા જિનકા વ્યવહાર કિયા જાતા હૈ (અર્થાત્ જિન્હેં એક આત્માકે રૂપમેં હી વ્યવહારમેં માના જાતા હૈ) ઉન્હેં પ્રજ્ઞાકે દ્વારા વાસ્તવમેં કૈસે છેદા જા સકતા હૈ ?
(ઇસકા સમાધાન કરતે હુએ આચાર્યદેવ કહતે હૈં : — ) આત્મા ઔર બન્ધકે નિયત સ્વલક્ષણોંકી સૂક્ષ્મ અન્તઃસંધિમેં (અન્તરંગકી સંધિમેં) પ્રજ્ઞાછેનીકો સાવધાન હોકર પટકનેસે ( – ડાલનેસે, મારનેસે) ઉનકો છેદા જા સકતા હૈ અર્થાત્ ઉન્હેં અલગ કિયા જા સકતા હૈ, ઐસા હમ જાનતે હૈં .
આત્માકા સ્વલક્ષણ ચૈતન્ય હૈ, ક્યોંકિ વહ સમસ્ત શેષ દ્રવ્યોંસે અસાધારણ હૈ ( – વહ અન્ય દ્રવ્યોંમેં નહીં હૈ) . વહ (ચૈતન્ય) પ્રવર્તમાન હોતા હુઆ જિસ-જિસ પર્યાયકો વ્યાપ્ત હોકર પ્રવર્તતા હૈ ઔર નિવર્તમાન હોતા હુઆ જિસ-જિસ પર્યાયકો ગ્રહણ કરકે નિવર્તતા હૈ વે સમસ્ત સહવર્તી યા ક્રમવર્તી પર્યાયેં આત્મા હૈં, ઇસપ્રકાર લક્ષિત કરના ( – લક્ષણસે પહચાનના) ચાહિયે, (અર્થાત્ જિન -જિન ગુણપર્યાયોંમેં ચૈતન્યલક્ષણ વ્યાપ્ત હોતા હૈ; વે સબ ગુણપર્યાયેં આત્મા હૈં ઐસા જાનના ચાહિએ) ક્યોંકિ આત્મા ઉસી એક લક્ષણસે લક્ષ્ય હૈ (અર્થાત્ ચૈતન્યલક્ષણસે હી પહિચાના જાતા હૈ) . ઔર સમસ્ત સહવર્તી તથા ક્રમવર્તી અનન્ત પર્યાયોંકે સાથ ચૈતન્યકા અવિનાભાવીપના હોનેસે ચિન્માત્ર હી આત્મા હૈ ઐસા નિશ્ચય કરના ચાહિએ . ઇતના આત્માકે સ્વલક્ષણકે સમ્બન્ધમેં હૈ .
૪૩૦
૧આત્મા ચેતક હૈ ઔર બન્ધ ચૈત્ય હૈ; વે દોનોં અજ્ઞાનદશામેં એકસે અનુભવમેં આતે હૈં .