નનુ કથં ચેતના દર્શનજ્ઞાનવિકલ્પૌ નાતિક્રામતિ યેન ચેતયિતા દ્રષ્ટા જ્ઞાતા ચ સ્યાત્ ? ઉચ્યતે — ચેતના તાવત્પ્રતિભાસરૂપા; સા તુ, સર્વેષામેવ વસ્તૂનાં સામાન્યવિશેષાત્મકત્વાત્, દ્વૈરૂપ્યં નાતિક્રામતિ . યે તુ તસ્યા દ્વે રૂપે તે દર્શનજ્ઞાને . તતઃ સા તે નાતિક્રામતિ . યદ્યતિક્રામતિ, સામાન્યવિશેષાતિક્રાન્તત્વાચ્ચેતનૈવ ન ભવતિ . તદભાવે દ્વૌ દોષૌ — સ્વગુણોચ્છેદાચ્ચેતનસ્યા- ચેતનતાપત્તિઃ, વ્યાપકાભાવે વ્યાપ્યસ્ય ચેતનસ્યાભાવો વા . તતસ્તદ્દોષભયાદ્દર્શનજ્ઞાનાત્મિકૈવ ચેતનાભ્યુપગન્તવ્યા .
દાત્મા ચાન્તમુપૈતિ તેન નિયતં દ્રગ્જ્ઞપ્તિરૂપાઽસ્તુ ચિત્ ..૧૮૩..
અબ ઇન દો ગાથાઓંમેં દ્રષ્ટા તથા જ્ઞાતાકા અનુભવ કરાયા હૈ, ક્યોંકિ ચેતનાસામાન્ય દર્શન- જ્ઞાનવિશેષોંકા ઉલ્લંઘન નહીં કરતી . યહાઁ ભી, છહ કારકરૂપ ભેદ-અનુભવન કરાકે, ઔર તત્પશ્ચાત્ અભેદ-અનુભવનકી અપેક્ષાસે કારકભેદકો દૂર કરાકે, દ્રષ્ટાજ્ઞાતામાત્રકા અનુભવ કરાયા હૈ .)
ટીકા : — યહાઁ પ્રશ્ન હોતા હૈ કિ — ચેતના દર્શનજ્ઞાનભેદોંકા ઉલ્લંઘન ક્યોં નહીં કરતી કિ જિસસે ચેતયિતા દ્રષ્ટ તથા જ્ઞાતા હોતા હૈ ? ઇસકા ઉત્તર કહતે હૈં : — પ્રથમ તો ચેતના પ્રતિભાસરૂપ હૈ . વહ ચેતના દ્વિરૂપતાકા ઉલ્લંઘન નહીં કરતી, ક્યોંકિ સમસ્ત વસ્તુઐં સામાન્યવિશેષાત્મક હૈં . (સભી વસ્તુઐં સામાન્યવિશેષસ્વરૂપ હૈં, ઇસલિયે ઉન્હેં પ્રતિભાસનેવાલી ચેતના ભી દ્વિરૂપતાકા ઉલ્લંઘન નહીં કરતી .) ઉસકે જો દો રૂપ હૈં વે દર્શન ઔર જ્ઞાન હૈં . ઇસલિયે વહ ઉનકા ( – દર્શનજ્ઞાનકા) ઉલ્લંઘન નહીં કરતી . યદિ ચેતના દર્શનજ્ઞાનકા ઉલ્લંઘન કરે તો સામાન્ય વિશેષકા ઉલ્લંઘન કરનેસે ચેતના હી ન રહે (અર્થાત્ ચેતનાકા અભાવ હો જાયેગા) . ઉસકે અભાવમેં દો દોષ આતે હૈં — (૧) અપને ગુણકા નાશ હોનેસે ચેતનકો અચેતનત્વ આ જાયેગા, અથવા (૨) વ્યાપક(-ચેતના-)કે અભાવમેં વ્યાપ્ય ઐસે ચેતન(આત્મા)કા અભાવ હો જાયેગા . ઇસલિયે ઉન દોષોંકે ભયસે ચેતનાકો દર્શનજ્ઞાનસ્વરૂપ હી અંગીકાર કરના ચાહિએ .
અબ ઇસ અર્થકા કલશરૂપ કાવ્ય કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [જગતિ હિ ચેતના અદ્વૈતા ] જગતમેં નિશ્ચયતઃ ચેતના અદ્વૈત હૈ [અપિ ચેત્ સા દૃગ્જ્ઞપ્તિરૂપં ત્યજેત્ ] તથાપિ યદિ વહ દર્શનજ્ઞાનરૂપકો છોડ દે [તત્સામાન્યવિશેષરૂપવિરહાત્ ]