ભાવાઃ પરે યે કિલ તે પરેષામ્ .
ભાવાઃ પરે સર્વત એવ હેયાઃ ..૧૮૪..
છોડ દેગી; ઔર [તત્-ત્યાગે ] ઇસપ્રકાર ચેતના અપને અસ્તિત્વકો છોડને પર, (૧) [ચિતઃ અપિ
જડતા ભવતિ ] ચેતનકે જડત્વ આ જાયેગા અર્થાત્ આત્મા જડ હો જાય, [ચ ] ઔર (૨)
[વ્યાપકાત્ વિના વ્યાપ્યઃ આત્મા અન્તમ્ ઉપૈતિ ] વ્યાપક (ચેતાના)કે બિના વ્યાપ્ય જો આત્મા
વહ નષ્ટ હો જાયેગા ( – ઇસપ્રકાર દો દોષ આતે હૈં)
ભાવાર્થ : — સમસ્ત વસ્તુઐં સામાન્યવિશેષાત્મક હૈં . ઇસલિએ ઉન્હેં પ્રતિભાસનેવાલી ચેતના ભી સામાન્યપ્રતિભાસરૂપ ( – દર્શનરૂપ) ઔર વિશેષપ્રતિભાસરૂપ ( – જ્ઞાનરૂપ) હોની ચાહિએ . યદિ ચેતના અપની દર્શનજ્ઞાનરૂપતાકો છોડ દે તો ચેતનાકા હી અભાવ હોને પર, યા ચેતન આત્માકો (અપને ચેતના ગુણકા અભાવ હોને પર) જડત્વ આ જાયગા, અથવા તો વ્યાપકકે અભાવસે વ્યાપ્ય ઐસે આત્માકા અભાવ હો જાયેગા . (ચેતના આત્માકી સર્વ અવસ્થાઓંમેં વ્યાપ્ત હોનેસે વ્યાપક હૈ ઔર આત્મા ચેતન હોનેસે ચેતનાકા વ્યાપ્ય હૈ . ઇસલિએ ચેતનાકા અભાવ હોને પર આત્માકા ભી અભાવ હો જાયેગા .) ઇસલિયે ચેતનાકો દર્શનજ્ઞાનસ્વરૂપ હી માનના ચાહિએ .
યહાઁ તાત્પર્ય યહ હૈ કિ — સાંખ્યમતાવલમ્બી આદિ કિતને હી લોગ સામાન્ય ચેતનાકો હી માનકર એકાન્ત કથન કરતે હૈં, ઉનકા નિષેધ કરનેકે લિએ યહાઁ યહ બતાયા ગયા હૈ કિ ‘વસ્તુકા સ્વરૂપ સામાન્યવિશેષરૂપ હૈ, ઇસલિએ ચેતનાકો સામાન્યવિશેષરૂપ અંગીકાર કરના ચાહિએ’ .૧૮૩.
અબ આગામી કથનકા સૂચક શ્લોક કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [ચિતઃ ] ચૈતન્યકા (આત્માકા) તો [એકઃ ચિન્મયઃ એવ ભાવઃ ] એક ચિન્મય હી ભાવ હૈ, ઔર [યે પરે ભાવાઃ ] જો અન્ય ભાવ હૈં [તે કિલ પરેષામ્ ] વે વાસ્તવમેં દૂસરોંકે ભાવ હૈં; [તત : ] ઇસલિએ [ચિન્મયઃ ભાવઃ એવ ગ્રાહ્યઃ ] (એક) ચિન્મય ભાવ હી ગ્રહણ ક રને યોગ્ય હૈ, [પરે ભાવાઃ સર્વતઃ એવ હેયાઃ ] અન્ય ભાવ સર્વથા ત્યાજ્ય હૈં .૧૮૪.
અબ ઇસ ઉપદેશકી ગાથા કહતે હૈં : —
૪૪૦