જીવો હિ તાવત્ક્રમનિયમિતાત્મપરિણામૈરુત્પદ્યમાનો જીવ એવ, નાજીવઃ, એવમજીવોઽપિ ક્રમનિયમિતાત્મપરિણામૈરુત્પદ્યમાનોઽજીવ એવ, ન જીવઃ, સર્વદ્રવ્યાણાં સ્વપરિણામૈઃ સહ તાદાત્મ્યાત્ કંક ણાદિપરિણામૈઃ કાંચનવત્ . એવં હિ જીવસ્ય સ્વપરિણામૈરુત્પદ્યમાનસ્યાપ્યજીવેન સહ કાર્યકારણભાવો ન સિધ્યતિ, સર્વદ્રવ્યાણાં દ્રવ્યાન્તરેણ સહોત્પાદ્યોત્પાદકભાવાભાવાત્; તદસિદ્ધૌ ચાજીવસ્ય જીવકર્મત્વં ન સિધ્યતિ; તદસિદ્ધૌ ચ કર્તૃકર્મણોરનન્યાપેક્ષસિદ્ધત્વાત્ જીવસ્યાજીવકર્તૃત્વં ન સિધ્યતિ . અતો જીવોઽકર્તા અવતિષ્ઠતે .
[નિયમાત્ ] નિયમસે [કર્મ પ્રતીત્ય ] ક ર્મકે આશ્રયસે ( – ક ર્મકા અવલમ્બન લેકર) [કર્તા ] ક ર્તા હોતા હૈ; [તથા ચ ] ઔર [કર્તારં પ્રતીત્ય ] ક ર્તાકે આશ્રયસે [કર્માણિ ઉત્પદ્યન્તે ] ક ર્મ ઉત્પન્ન હોતે હૈં; [અન્યા તુ ] અન્ય કિસી પ્રકારસે [સિદ્ધિઃ ] ક ર્તાક ર્મકી સિદ્ધિ [ન દૃશ્યતે ] નહીં દેખી જાતી .
ટીકા : — પ્રથમ તો જીવ ક્રમબદ્ધ ઐસે અપને પરિણામોંસે ઉત્પન્ન હોતા હુઆ જીવ હી હૈ, અજીવ નહીં; ઇસીપ્રકાર અજીવ ભી ક્રમબદ્ધ અપને પરિણામોંસે ઉપન્ન હોતા હુઆ અજીવ હી હૈ, જીવ નહીં; ક્યોંકિ જૈસે (કંકણ આદિ પરિણામોંસે ઉત્પન્ન હોનેવાલે ઐસે) સુવર્ણકા કંકણ આદિ પરિણામોંકે સાથ તાદાત્મ્ય હૈ, ઉસી પ્રકાર સર્વ દ્રવ્યોંકા અપને પરિણામોંકે સાથ તાદાત્મ્ય હૈ . ઇસપ્રકાર જીવ અપને પરિણામોંસે ઉત્પન્ન હોતા હૈ તથાપિ ઉસકા અજીવકે સાથ કાર્યકારણભાવ સિદ્ધ નહીં હોતા, ક્યોંકિ સર્વ દ્રવ્યોંકા અન્યદ્રવ્યકે સાથ ઉત્પાદ્ય- ઉત્પાદકભાવકા અભાવ હૈ; ઉસકે (કાર્યકારણભાવકે) સિદ્ધ ન હોને પર, અજીવકે જીવકા કર્મત્વ સિદ્ધ નહીં હોતા; ઔર ઉસકે ( – અજીવકે જીવકા કર્મત્વ) સિદ્ધ ન હોને પર, કર્તા-કર્મકી અન્યનિરપેક્ષતયા ( – અન્યદ્રવ્યસે નિરપેક્ષતયા, સ્વદ્રવ્યમેં હી) સિદ્ધિ હોનેસે, જીવકે અજીવકા કર્તૃત્વ સિદ્ધ નહીં હોતા . ઇસલિયે જીવ અકર્તા સિદ્ધ હોતા હૈ .
ભાવાર્થ : — સર્વ દ્રવ્યોંકે પરિણામ ભિન્ન-ભિન્ન હૈં . સભી દ્રવ્ય અપને-અપને પરિણામોંકે કર્તા હૈં; વે ઉન પરિણામોંકે કર્તા હૈં, વે પરિણામ ઉનકે કર્મ હૈં . નિશ્ચયસે કિસીકા કિસીકે સાથ કર્તાકર્મસમ્બન્ધ નહીં હૈ . ઇસલિયે જીવ અપને પરિણામોંકા હી કર્તા હૈ, ઔર અપને પરિણામ કર્મ હૈં . ઇસીપ્રકાર અજીવ અપને પરિણામોંકા હી કર્તા હૈ, ઔર અપને પરિણામ કર્મ હૈં . ઇસપ્રકાર જીવ દૂસરેકે પરિણામોંકા અકર્તા હૈ ..૩૦૮ સે ૩૧૧..
‘ઇસપ્રકાર જીવ અકર્તા હૈ તથાપિ ઉસે બન્ધ હોતા હૈ, યહ કોઈ અજ્ઞાનકી મહિમા હૈ’ ઇસ અર્થકા કલશરૂપ કાવ્ય કહતે હૈં : —
૪૫૮