અયં હિ આસંસારત એવ પ્રતિનિયતસ્વલક્ષણાનિર્જ્ઞાનેન પરાત્મનોરેકત્વાધ્યાસસ્ય કરણાત્કર્તા સન્ ચેતયિતા પ્રકૃતિનિમિત્તમુત્પત્તિવિનાશાવાસાદયતિ; પ્રકૃતિરપિ ચેતયિતૃનિમિત્તમુત્પત્તિ- વિનાશાવાસાદયતિ . એવમનયોરાત્મપ્રકૃત્યોઃ કર્તૃકર્મભાવાભાવેઽપ્યન્યોન્યનિમિત્તનૈમિત્તિકભાવેન દ્વયોરપિ બન્ધો દ્રષ્ટઃ, તતઃ સંસારઃ, તત એવ ચ તયોઃ કર્તૃકર્મવ્યવહારઃ .
ગાથાર્થ : — [ચેતયિતા તુ ] ચેતક અર્થાત્ આત્મા [પ્રકૃત્યર્થમ્ ] પ્રકૃ તિકે નિમિત્તસે [ઉત્પદ્યતે ] ઉત્પન્ન હોતા હૈ [વિનશ્યતિ ] ઔર નષ્ટ હોતા હૈ, [પ્રકૃતિઃ અપિ ] તથા પ્રકૃ તિ ભી [ચેતકાર્થમ્ ] ચેતક અર્થાત્ આત્માકે નિમિત્તસે [ઉત્પદ્યતે ] ઉત્પન્ન હોતી હૈ [વિનશ્યતિ ] તથા નષ્ટ હોતી હૈ . [એવં ] ઇસપ્રકાર [અન્યોન્યપ્રત્યયાત્ ] પરસ્પર નિમિત્તસે [દ્વયોઃ અપિ ] દોનોંકા — [આત્મનઃ પ્રકૃતેઃ ચ ] આત્માકા ઔર પ્રકૃ તિકા — [બન્ધઃ તુ ભવેત્ ] બન્ધ હોતા હૈ, [તેન ] ઔર ઇસસે [સંસારઃ ] સંસાર [જાયતે ] ઉત્પન્ન હોતા હૈ .
ટીકા : — યહ આત્મા, (ઉસે) અનાદિ સંસારસે હી (અપને ઔર પરકે ભિન્ન-ભિન્ન) નિશ્ચિત સ્વલક્ષણોંકા જ્ઞાન (ભેદજ્ઞાન) ન હોનેસે પરકે ઔર અપને એકત્વકા અધ્યાસ કરનેસે કર્તા હોતા હુઆ, પ્રકૃતિકે નિમિત્તસે ઉત્પત્તિ-વિનાશકો પ્રાપ્ત હોતા હૈ; પ્રકૃતિ ભી આત્માકે નિમિત્તસે ઉત્પત્તિ-વિનાશકો પ્રાપ્ત હોતી હૈ (અર્થાત્ આત્માકે પરિણામાનુસાર પરિણમિત હોતી હૈ), ઇસપ્રકાર — યદ્યપિ ઉન આત્મા ઔર પ્રકૃતિકે કર્તાકર્મભાવકા અભાવ હૈ, તથાપિ — પરસ્પર નિમિત્તનૈમિત્તિકભાવસે દોનોંકે બન્ધ દેખા જાતા હૈ, ઉસસે સંસાર હૈ ઔર ઇસીસે ઉનકે (આત્મા ઔર પ્રકૃતિકે) કર્તા-કર્મકા વ્યવહાર હૈ .
ભાવાર્થ : — આત્માકે ઔર જ્ઞાનાવરણાદિ કર્મોંકી પ્રકૃતિઓંકે પરમાર્થસે કર્તાકર્મભાવકા અભાવ હૈ તથાપિ પરસ્પર નિમિત્ત-નૈમિત્તિકભાવકે કારણ બન્ધ હોતા હૈ, ઇસસે સંસાર હૈ ઔર ઇસીસે કર્તાકર્મપનેકા વ્યવહાર હૈ ..૩૧૨-૩૧૩..
(અબ યહ કહતે હૈં કિ — ‘જબ તક આત્મા પ્રકૃતિકે નિમિત્તસે ઉપજના-વિનશના ન છોડે તબ તક વહ અજ્ઞાની, મિથ્યાદૃષ્ટિ, અસંયત હૈ’ : — )
૪૬૦