ભવતિ . યદા ત્વયમેવ પ્રતિનિયતસ્વલક્ષણનિર્જ્ઞાનાત્ પ્રકૃતિસ્વભાવમાત્મનો બન્ધનિમિત્તં મુઞ્ચતિ, તદા સ્વપરયોર્વિભાગજ્ઞાનેન જ્ઞાયકો ભવતિ, સ્વપરયોર્વિભાગદર્શનેન દર્શકો ભવતિ, સ્વપરયોર્વિભાગપરિણત્યા ચ સંયતો ભવતિ; તદૈવ ચ પરાત્મનોરેકત્વાધ્યાસસ્યાકરણાદકર્તા ભવતિ .
અપને એકત્વકા અધ્યાસ કરનેસે કર્તા હૈ . ઔર જબ યહી આત્મા, (અપને ઔર પરકે ભિન્ન-ભિન્ન) નિશ્ચિત સ્વલક્ષણોંકે જ્ઞાનકે (ભેદજ્ઞાનકે) કારણ, પ્રકૃતિકે સ્વભાવકો — જો કિ અપનેકો બન્ધકા નિમિત્ત હૈ ઉસકો — છોડતા હૈ, તબ સ્વ-પરકે વિભાગજ્ઞાનસે (ભેદજ્ઞાનસે) જ્ઞાયક હૈ, સ્વ-પરકે વિભાગદર્શનસે (ભેદદર્શનસે) દર્શક હૈ ઔર સ્વ-પરકી વિભાગપરિણતિસે (ભેદપરિણતિસે) સંયત હૈ; ઔર તભી સ્વ-પરકે એકત્વકા અધ્યાસ ન કરનેસે અકર્તા હૈ ..૩૧૪-૩૧૫..
ભાવાર્થ : — જબ તક યહ આત્મા સ્વ-પરકે લક્ષણકો નહીં જાનતા તબ તક વહ ભેદજ્ઞાનકે અભાવકે કારણ કર્મપ્રકૃતિકે ઉદયકો અપના સમઝકર પરિણમિત હોતા હૈ, ઇસપ્રકાર મિથ્યાદૃષ્ટિ, અજ્ઞાની, અસંયમી હોકર, કર્તા હોકર, કર્મકા બન્ધ કરતા હૈ . ઔર જબ આત્માકો ભેદજ્ઞાન હોતા હૈ તબ વહ કર્તા નહીં હોતા, ઇસલિયે કર્મકા બન્ધ નહીં કરતા, જ્ઞાતાદ્રષ્ટારૂપસે પરિણમિત હોતા હૈ .
‘ઇસપ્રકાર ભોક્તૃત્વ ભી આત્માકા સ્વભાવ નહીં હૈ’ ઇસ અર્થકા, આગામી ગાથાકા સૂચક શ્લોક કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [કર્તૃત્વવત્ ] કર્તૃત્વકી ભાઁતિ [ભોક્તૃત્વં અસ્ય ચિતઃ સ્વભાવઃ સ્મૃતઃ ન ] ભોક્તૃત્વ ભી ઇસ ચૈતન્યકા (ચિત્સ્વરૂપ આત્માકા) સ્વભાવ નહીં કહા હૈ . [અજ્ઞાનાત્ એવ અયં ભોક્તા ] વહ અજ્ઞાનસે હી ભોક્તા હૈ, [તદ્-અભાવાત્ અવેદકઃ ] અજ્ઞાનકા અભાવ હોને પર વહ અભોક્ત હૈ .૧૯૬.
અબ ઇસી અર્થકો ગાથા દ્વારા કહતે હૈં : —
૪૬૨