જ્ઞાની તુ નિરસ્તભેદભાવશ્રુતજ્ઞાનલક્ષણશુદ્ધાત્મજ્ઞાનસદ્ભાવેન પરતોઽત્યન્તવિરક્ત ત્વાત્ પ્રકૃતિ- વભાવં સ્વયમેવ મુંચતિ, તતોઽમધુરં મધુરં વા કર્મફલમુદિતં જ્ઞાતૃત્વાત્ કેવલમેવ જાનાતિ, ન પુનર્જ્ઞાને સતિ પરદ્રવ્યસ્યાહંતયાઽનુભવિતુમયોગ્યત્વાદ્વેદયતે . અતો જ્ઞાની પ્રકૃતિસ્વભાવવિરક્ત ત્વાદવેદક એવ .
જાનાતિ કેવલમયં કિલ તત્સ્વભાવમ્ .
ચ્છુદ્ધસ્વભાવનિયતઃ સ હિ મુક્ત એવ ..૧૯૮..
ટીકા : — જ્ઞાની તો જિસમેંસે ભેદ દૂર હો ગયે હૈં ઐસા ભાવશ્રુતજ્ઞાન જિસકા સ્વરૂપ હૈ, ઐસે શુદ્ધાત્મજ્ઞાનકે ( – શુદ્ધ આત્માકે જ્ઞાનકે) સદ્ભાવકે કારણ, પરસે અત્યન્ત વિરક્ત હોનેસે પ્રકૃતિ-(કર્મોદય)કે સ્વભાવકો સ્વયમેવ છોડ દેતા હૈ, ઇસલિયે ઉદયમેં આયે હુએ અમધુર યા મધુર કર્મફલકો જ્ઞાતાપનેકે કારણ માત્ર જાનતા હી હૈ, કિન્તુ જ્ઞાનકે હોને પર ( – જ્ઞાન હો તબ) પરદ્રવ્યકો ‘અહં’રૂપસે અનુભવ કરનેકી અયોગ્યતા હોનેસે (ઉસ કર્મફલકો) નહીં વેદતા . ઇસલિયે, જ્ઞાની પ્રકૃતિસ્વભાવસે વિરક્ત હોનેસે અવેદક હી હૈ .
ભાવાર્થ : — જો જિસસે વિરક્ત હોતા હૈ ઉસે વહ અપને વશ તો ભોગતા નહીં હૈ, ઔર યદિ પરવશ હોકર ભોગતા હૈ તો વહ પરમાર્થસે ભોક્તા નહીં કહલાતા . ઇસ ન્યાયસે જ્ઞાની — જો કિ પ્રકૃતિસ્વભાવકો (કર્મોદયકો) અપના ન જાનનેસે ઉસસે વિરક્ત હૈ વહ — સ્વયમેવ તો પ્રકૃતિસ્વભાવકો નહીં ભોગતા, ઔર ઉદયકી બલવત્તાસે પરવશ હોતા હુઆ અપની નિર્બલતાસે ભોગતા હૈ તો ઉસે પરમાર્થસે ભોક્તા નહીં કહા જા સકતા, વ્યવહારસે ભોક્તા કહલાતા હૈ . કિન્તુ વ્યવહારકા તો યહાઁ શુદ્ધનયકે કથનમેં અધિકાર નહીં હૈ; ઇસલિયે જ્ઞાની અભોક્તા હી હૈ ..૩૧૮..
અબ ઇસ અર્થકા કલશરૂપ કાવ્ય કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [જ્ઞાની કર્મ ન કરોતિ ચ ન વેદયતે ] જ્ઞાની ક ર્મકો ન તો ક રતા હૈ ઔર ન વેદતા (ભોગતા) હૈ, [તત્સ્વભાવમ્ અયં કિલ કેવલમ્ જાનાતિ ] વહ ક ર્મકે સ્વભાવકો માત્ર જાનતા હી હૈ . [પરં જાનન્ ] ઇસપ્રકાર માત્ર જાનતા હુઆ [કરણ-વેદનયોઃ અભાવાત્ ] ક રને ઔર વેદનેકે (ભોગનેકે) અભાવકે કારણ [શુદ્ધ-સ્વભાવ-નિયતઃ સઃ હિ મુક્ત : એવ ] શુદ્ધ સ્વભાવમેં નિશ્ચલ ઐસા વહ વાસ્તવમેં મુક્ત હી હૈ .
ભાવાર્થ : — જ્ઞાની કર્મકા સ્વાધીનતયા કર્તા-ભોક્તા નહીં હૈ, માત્ર જ્ઞાતા હી હૈ; ઇસલિયે વહ માત્ર શુદ્ધસ્વભાવરૂપ હોતા હુઆ મુક્ત હી હૈ . કર્મ ઉદયમેં આતા ભી હૈ, ફિ ર ભી વહ જ્ઞાનીકા ક્યા કર સકતા હૈ ? જબ તક નિર્બલતા રહતી હૈ તબતક કર્મ જોર ચલા લે; જ્ઞાની ક્રમશઃ શક્તિ
૪૬૬