યથાત્ર લોકે દ્રષ્ટિર્દશ્યાદત્યન્તવિભક્ત ત્વેન તત્કરણવેદનયોરસમર્થત્વાત્ દ્રશ્યં ન કરોતિ ન વેદયતે ચ, અન્યથાગ્નિદર્શનાત્સન્ધુક્ષણવત્ સ્વયં જ્વલનકરણસ્ય, લોહપિણ્ડવત્સ્વયમૌષ્ણ્યાનુભવનસ્ય ચ દુર્નિવારત્વાત્, કિન્તુ કેવલં દર્શનમાત્રસ્વભાવત્વાત્ તત્સર્વં કેવલમેવ પશ્યતિ; તથા જ્ઞાનમપિ સ્વયં દ્રષ્ટૃત્વાત્ કર્મણોઽત્યન્તવિભક્ત ત્વેન નિશ્ચયતસ્તત્કરણવેદનયોરસમર્થત્વાત્કર્મ ન કરોતિ ન વેદયતે ચ, કિન્તુ કેવલં જ્ઞાનમાત્રસ્વભાવત્વાત્કર્મબન્ધં મોક્ષં વા કર્મોદયં નિર્જરાં વા કેવલમેવ જાનાતિ .
ગાથાર્થ : — [યથા એવ દૃષ્ટિઃ ] જૈસે નેત્ર (દૃશ્ય પદાર્થોંકો ક રતા-ભોગતા નહીં હૈ, કિન્તુ દેખતા હી હૈ), [તથા ] ઉસીપ્રકાર [જ્ઞાનમ્ ] જ્ઞાન [અકારકં ] અકારક [અવેદકં ચ એવ ] તથા અવેદક હૈ, [ચ ] ઔર [બન્ધમોક્ષં ] બન્ધ, મોક્ષ, [કર્મોદયં ] ક ર્મોદય [નિર્જરાં ચ એવ ] તથા નિર્જરાકો [જાનાતિ ] જાનતા હી હૈ .
ટીકા : — જૈસે ઇસ જગતમેં નેત્ર દૃશ્ય પદાર્થસે અત્યન્ત ભિન્નતાકે કારણ ઉસે કરને-વેદને ( – ભોગને)મેં અસમર્થ હોનેસે, દૃશ્ય પદાર્થકો ન તો કરતા હૈ ઔર ન વેદતા ( – ભોગતા) હૈ — યદિ ઐસા ન હો તો અગ્નિકો દેખને પર, ૧સંધુક્ષણકી ભાઁતિ, અપનેકો ( – નેત્રકો) અગ્નિકા કર્તૃત્વ (જલાના), ઔર લોહેકે ગોલેકી ભાઁતિ અપનેકો (નેત્રકો) અગ્નિકા અનુભવ દુર્નિવાર હોના ચાહિએ, (અર્થાત્ યદિ નેત્ર દૃશ્ય પદાર્થકો કરતા ઔર ભોગતા હો તો નેત્રકે દ્વારા અગ્નિ જલની ચાહિએ ઔર નેત્રકો અગ્નિકી ઉષ્ણતાકા અનુભવ હોના ચાહિએ; કિન્તુ ઐસા નહીં હોતા, ઇસલિયે નેત્ર દૃશ્ય પદાર્થકા કર્તા-ભોક્તા નહીં હૈ) — કિન્તુ કેવલ દર્શનમાત્રસ્વભાવવાલા હોનેસે વહ (નેત્ર) સબકો માત્ર દેખતા હી હૈ; ઇસીપ્રકાર જ્ઞાન ભી, સ્વયં (નેત્રકી ભાઁતિ) દેખનેવાલા હોનેસે, કર્મસે અત્યન્ત ભિન્નતાકે કારણ નિશ્ચયસે ઉસકે કરને-વેદને-(ભોગને) મેં અસમર્થ હોનેસે, કર્મકો ન તો કરતા હૈ ઔર ન વેદતા (ભોગતા) હૈ, કિન્તુ કેવલ જ્ઞાનમાત્રસ્વભાવવાલા ( – જાનનેકા સ્વભાવવાલા) હોનેસે કર્મકે બન્ધકો તથા મોક્ષકો, ઔર કર્મકે ઉદયકો તથા નિર્જરાકો માત્ર જાનતા હી હૈ .
ભાવાર્થ : — જ્ઞાનકા સ્વભાવ નેત્રકી ભાઁતિ દૂરસે જાનના હૈ; ઇસલિયે જ્ઞાનકે કર્તૃત્વ- ભોક્તૃત્વ નહીં હૈ . કર્તૃત્વ-ભોક્તૃત્વ માનના અજ્ઞાન હૈ . યહાઁ કોઈ પૂછતા હૈ કિ — ‘‘ઐસા તો કેવલજ્ઞાન હૈ . ઔર શેષ તો જબ તક મોહકર્મકા ઉદય હૈ તબ તક સુખદુઃખરાગાદિરૂપ પરિણમન હોતા હી હૈ, તથા જબ તક દર્શનાવરણ, જ્ઞાનાવરણ તથા વીર્યાન્તરાયકા ઉદય હૈ તબ તક અદર્શન,
૪૬૮
૧સંધુક્ષણ = સંધૂકણ; અગ્નિ જલાનેવાલા પદાર્થ; અગ્નિકો ચેતાનેવાલી વસ્તુ .