અજ્ઞાન તથા અસમર્થતા હોતી હી હૈ; તબ ફિ ર કેવલજ્ઞાન હોનેસે પૂર્વ જ્ઞાતાદૃષ્ટાપન કૈસે કહા જા સકતા હૈ ?’’ ઉસકા સમાધાન : — પહલેસે હી યહ કહા જા રહા હૈ કિ જો સ્વતન્ત્રતયા કરતા- ભોગતા હૈ, વહ પરમાર્થસે કર્તા-ભોક્તા કહલાતા હૈ . ઇસલિયે જહાઁ મિથ્યાદૃષ્ટિરૂપ અજ્ઞાનકા અભાવ હુઆ વહાઁ પરદ્રવ્યકે સ્વામિત્વકા અભાવ હો જાતા હૈ ઔર તબ જીવ જ્ઞાની હોતા હુઆ સ્વતન્ત્રતયા તો કિસીકા કર્તા-ભોક્તા નહીં હોતા, તથા અપની નિર્બલતાસે કર્મકે ઉદયકી બલવત્તાસે જો કાર્ય હોતા હૈ ઉસકા પરમાર્થદૃષ્ટિસે વહ કર્તા-ભોક્તા નહીં કહા જાતા . ઔર ઉસ કાર્યકે નિમિત્તસે કુછ નવીન કર્મરજ લગતી ભી હૈ તો ભી ઉસે યહાઁ બન્ધમેં નહીં ગિના જાતા . મિથ્યાત્વ હૈ વહી સંસાર હૈ . મિથ્યાત્વકે જાનેકે બાદ સંસારકા અભાવ હી હોતા હૈ . સમુદ્રમેં એક બુઁદકી ગિનતી હી ક્યા હૈ ?
ઔર ઇતના વિશેષ જાનના ચાહિએ કિ — કેવલજ્ઞાની તો સાક્ષાત્ શુદ્ધાત્મસ્વરૂપ હી હૈં ઔર શ્રુતજ્ઞાની ભી શુદ્ધનયકે અવલમ્બનસે આત્માકો ઐસા હી અનુભવ કરતે હૈં; પ્રત્યક્ષ ઔર પરોક્ષકા હી ભેદ હૈ . ઇસલિયે શ્રુતજ્ઞાનીકો જ્ઞાન-શ્રદ્ધાનકી અપેક્ષાસે જ્ઞાતા-દ્રષ્ટાપન હી હૈ ઔર ચારિત્રકી અપેક્ષાસે પ્રતિપક્ષી કર્મકા જિતના ઉદય હૈ ઉતના ઘાત હૈ ઔર ઉસે નષ્ટ કરનેકા ઉદ્યમ ભી હૈ . જબ ઉસ કર્મકા અભાવ હો જાયેગા તબ સાક્ષાત્ યથાખ્યાત્ ચારિત્ર પ્રગટ હોગા ઔર તબ કેવલજ્ઞાન પ્રગટ હોગા . યહાઁ સમ્યગ્દૃષ્ટિકો જો જ્ઞાની કહા જાતા હૈ સો વહ મિથ્યાત્વકે અભાવકી અપેક્ષાસે કહા જાતા હૈ . યદિ જ્ઞાનસામાન્યકી અપેક્ષા લેં તો સભી જીવ જ્ઞાની હૈં ઔર વિશેષકી અપેક્ષા લેં તો જબ તક કિંચિત્માત્ર ભી અજ્ઞાન હૈ તબ તક જ્ઞાની નહીં કહા જા સકતા — જૈસે સિદ્ધાંત ગ્રન્થોંમેં ભાવોંકા વર્ણન કરતે હુએ, જબ તક કેવલજ્ઞાન ઉત્પન્ન ન હો તબ તક અર્થાત્ બારહવેં ગુણસ્થાન તક અજ્ઞાનભાવ કહા હૈ . ઇસલિયે યહાઁ જો જ્ઞાની-અજ્ઞાનીપન કહા હૈ વહ સમ્યક્ત્વ મિથ્યાત્વકી અપેક્ષાસે હી જાનના ચાહિએ ..૩૨૦..
અબ, જો — જૈન સાધુ ભી — સર્વથા એકાન્તકે આશયસે આત્માકો કર્તા હી માનતે હૈં ઉનકા નિષેધ કરતે હુએ, આગામી ગાથાકા સૂચક શ્લોક કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [યે તુ તમસા તતાઃ આત્માનં કર્તારમ્ પશ્યન્તિ ] જો અજ્ઞાન-અંધકારસે આચ્છાદિત હોતે હુએ આત્માકો કર્તા માનતે હૈં, [મુમુક્ષતામ્ અપિ ] વે ભલે હી મોક્ષકે ઇચ્છુક હોં તથાપિ [સામાન્યજનવત્ ] સામાન્ય (લૌકિ ક ) જનોંકી ભાઁતિ [તેષાં મોક્ષઃ ન ] ઉનકી ભી મુક્તિ નહીં હોતી . ૧૯૯ .