યે ત્વાત્માનં કર્તારમેવ પશ્યન્તિ તે લોકોત્તરિકા અપિ ન લૌકિકતામતિવર્તન્તે; લૌકિકાનાં પરમાત્મા વિષ્ણુઃ સુરનારકાદિકાર્યાણિ કરોતિ, તેષાં તુ સ્વાત્મા તાનિ કરોતીત્યપસિદ્ધાન્તસ્ય સમત્વાત્ . તતસ્તેષામાત્મનો નિત્યકર્તૃત્વાભ્યુપગમાત્ લૌકિકાનામિવ લોકોત્તરિકાણામપિ નાસ્તિ મોક્ષઃ .
[શ્રમણાનામ્ અપિ ] શ્રમણોંકે મતમેં ભી [આત્મા ] આત્મા [કરોતિ ] ક રતા હૈ (ઇસલિયે કર્તૃત્વકી માન્યતામેં દોનોં સમાન હુએ) . [એવં ] ઇસપ્રકાર, [સદેવમનુજાસુરાન્ લોકાન્ ] દેવ, મનુષ્ય ઔર અસુર લોક કો [નિત્યં કુર્વતાં ] સદા ક રતે હુએ (અર્થાત્ તીનોં લોક કે ક ર્તાભાવસે નિરન્તર પ્રવર્તમાન) ઐસે [લોકશ્રમણાનાં દ્વયેષામ્ અપિ ] ઉન લોક ઔર શ્રમણ — દોનોંકા [કોઽપિ મોક્ષઃ ] કોઈ મોક્ષ [ન દૃશ્યતે ] દિખાઈ નહીં દેતા .
ટીકા : — જો આત્માકો કર્તા હી દેખતે — માનતે હૈં, વે લોકોત્તર હોં તો ભી લૌકિકતાકો અતિક્રમણ નહીં કરતે; ક્યોંકિ, લૌકિક જનોંકે મતમેં પરમાત્મા વિષ્ણુ દેવનારકાદિ કાર્ય કરતા હૈ, ઔર ઉન ( — લોકોત્તર ભી મુનિયોં)કે મતમેં અપના આત્મા ઉન કાર્યકો કરતા હૈ — ઇસપ્રકાર (દોનોમેં) ૧અપસિદ્ધાન્તકી સમાનતા હૈ . ઇસલિયે આત્માકે નિત્ય કર્તૃત્વકી ઉનકી માન્યતાકે કારણ, લૌકિક જનોંકી ભાઁતિ, લોકોત્તર પુરુષોં (મુનિયોં) કા ભી મોક્ષ નહીં હોતા .
ભાવાર્થ : — જો આત્માકો કર્તા માનતે હૈં, વે ભલે હી મુનિ હો ગયે હોં તથાપિ વે લૌકિક જન જૈસે હી હૈં; ક્યોંકિ, લોક ઈશ્વરકો કર્તા માનતા હૈ ઔર ઉન મુનિયોંને આત્માકો કર્તા માના હૈ — ઇસપ્રકાર દોનોંકી માન્યતા સમાન હુઈ . ઇસલિયે જૈસે લૌકિક જનોંકો મોક્ષ નહીં હોતી, ઉસીપ્રકાર ઉન મુનિયોંકી ભી મુક્તિ નહીં હૈ . જો કર્તા હોગા વહ કાર્યકે ફલકો ભી અવશ્ય ભોગેગા, ઔર જો ફલકો ભોગેગા ઉસકી મુક્તિ કૈસી ?..૩૨૧ સે ૩૨૩..
અબ આગેકે શ્લોકમેં યહ કહતે હૈં કિ — ‘પરદ્રવ્ય ઔર આત્માકા કોઈ ભી સમ્બન્ધ નહીં હૈ, ઇસલિયે ઉનમેં કર્તા-કર્મસમ્બન્ધ ભી નહીં હૈ; : —
શ્લોકાર્થ : — [પરદ્રવ્ય-આત્મતત્ત્વયોઃ સર્વઃ અપિ સમ્બન્ધઃ નાસ્તિ ] પરદ્રવ્ય ઔર આત્મ- તત્ત્વકા સમ્પૂર્ણ હી (કોઈ ભી) સમ્બન્ધ નહીં હૈ; [કર્તૃ-કર્મત્વ-સમ્બન્ધ-અભાવે ] ઇસપ્રકાર ક ર્તૃ- ક ર્મત્વકે સમ્બન્ધકા અભાવ હોનેસે, [તત્કર્તૃતા કુતઃ ] આત્માકે પરદ્રવ્યકા ક ર્તૃત્વ ક હાઁસે હો સકતા હૈ ?
ભાવાર્થ : — પરદ્રવ્ય ઔર આત્માકા કોઈ ભી સમ્બન્ધ નહીં હૈ, તબ ફિ ર ઉનમેં
૧અપસિદ્ધાન્ત = મિથ્યા અર્થાત્ ભૂલભરા સિદ્ધાન્ત .