જીવ એવ મિથ્યાત્વાદિભાવકર્મણઃ કર્તા, તસ્યાચેતનપ્રકૃતિકાર્યત્વેઽચેતનત્વાનુષંગાત્ . સ્વસ્યૈવ જીવો મિથ્યાત્વાદિભાવકર્મણઃ કર્તા, જીવેન પુદ્ગલદ્રવ્યસ્ય મિથ્યાત્વાદિભાવકર્મણિ ક્રિયમાણે પુદ્ગલદ્રવ્યસ્ય ચેતનાનુષંગાત્ . ન ચ જીવઃ પ્રકૃતિશ્ચ મિથ્યાત્વાદિભાવકર્મણો દ્વૌ કર્તારૌ, જીવવદ- ચેતનાયાઃ પ્રકૃતેરપિ તત્ફલભોગાનુષંગાત્ . ન ચ જીવઃ પ્રકૃતિશ્ચ મિથ્યાત્વાદિભાવકર્મણો દ્વાવપ્યકર્તારૌ, સ્વભાવત એવ પુદ્ગલદ્રવ્યસ્ય મિથ્યાત્વાદિભાવાનુષંગાત્ . તતો જીવઃ કર્તા, સ્વસ્ય કર્મ કાર્યમિતિ સિદ્ધમ્ . પુદ્ગલદ્રવ્યકો [મિથ્યાત્વમ્ ] મિથ્યાત્વભાવરૂપ [કુરુતઃ ] ક રતે હૈં ઐસા માના જાયે, [તસ્માત્ ] તો [દ્વાભ્યાં કૃતં તત્ ] જો દોનોંકે દ્વારા કિયા [તસ્ય ફલમ્ ] ઉસકા ફલ [દ્વૌ અપિ ભુઞ્જાતે ] દોનોં ભોગેંગે !
[અથ ] અથવા યદિ [પુદ્ગલદ્રવ્યં ] પુદ્ગલદ્રવ્યકો [મિથ્યાત્વમ્ ] મિથ્યાત્વભાવરૂપ [ન પ્રકૃતિઃ કરોતિ ] ન તો પ્રકૃ તિ ક રતી હૈ [ન જીવઃ ] ઔર ન જીવ ક રતા હૈ ( – દોનોંમેંસે કોઈ નહીં ક રતા) ઐસા માના જાય, [તસ્માત્ ] તો [પુદ્ગલદ્રવ્યં મિથ્યાત્વમ્ ] પુદ્ગલદ્રવ્ય સ્વભાવસે હી મિથ્યાત્વભાવરૂપ સિદ્ધ હોગા ! [તત્ તુ ન ખલુ મિથ્યા ] ક્યા યહ વાસ્તવમેં મિથ્યા નહીં હૈ ?
(ઇસસે યહ સિદ્ધ હોતા હૈ કિ અપને મિથ્યાત્વભાવકા — ભાવકર્મકા — કર્તા જીવ હી હૈ .)
ટીકા : — જીવ હી મિથ્યાત્વાદિ ભાવકર્મકા કર્તા હૈ; ક્યોંકિ યદિ વહ (ભાવકર્મ) અચેતન પ્રકૃતિકા કાર્ય હો તો ઉસે ( – ભાવકર્મકો) અચેતનત્વકા પ્રસંગ આ જાયેગા . જીવ અપને હી મિથ્યાત્વાદિ ભાવકર્મકા કર્તા હૈ; ક્યોંકિ યદિ જીવ પુદ્ગલદ્રવ્યકે મિથ્યાત્વાદિ ભાવકર્મકો કરે તો પુદ્ગલદ્રવ્યકો ચેતનત્વકા પ્રસંગ આ જાયેગા . ઔર જીવ તથા પ્રકૃતિ દોનોં મિથ્યાત્વાદિ ભાવકર્મકે કર્તા હૈં ઐસા ભી નહીં હૈ; ક્યોંકિ યદિ વે દોનોં કર્તા હોં તો જીવકી ભાઁતિ અચેતન પ્રકૃતિકો ભી ઉસ (-ભાવકર્મ)કા ફલ ભોગનેકા પ્રસંગ આ જાયેગા . ઔર જીવ તથા પ્રકૃતિ દોનોં મિથ્યાત્વાદિ ભાવકર્મકે અકર્તા હૈં સો ઐસા ભી નહીં હૈ; ક્યોંકિ યદિ વે દોનોં અકર્તા હોં તો સ્વભાવસે હી પુદ્ગલદ્રવ્યકો મિથ્યાત્વાદિ ભાવકા પ્રસંગ આ જાયેગા . ઇસસે યહ સિદ્ધ હુઆ કિ — જીવ કર્તા હૈ ઔર અપના કર્મ કાર્ય હૈ (અર્થાત્ જીવ અપને મિથ્યાત્વાદિ ભાવકર્મકા કર્તા હૈ ઔર અપના ભાવકર્મ અપના કાર્ય હૈ) .
ભાવાર્થ : — ઇન ગાથાઓંમેં યહ સિદ્ધ કિયા હૈ કિ ભાવકર્મકા કર્તા જીવ હી હૈ . યહાઁ યહ જાનના ચાહિએ કિ — પરમાર્થસે અન્ય દ્રવ્ય અન્ય દ્રવ્યકે ભાવકા કર્તા નહીં હોતા, ઇસલિયે જો ચેતનકે ભાવ હૈં ઉનકા કર્તા ચેતન હી હો સકતા હૈ . ઇસ જીવકે અજ્ઞાનસે જો મિથ્યાત્વાદિ ભાવરૂપ પરિણામ હૈં વે ચેતન હૈં, જડ નહીં; અશુદ્ધનિશ્ચયનયસે ઉન્હેં ચિદાભાસ ભી કહા જાતા હૈ . ઇસપ્રકાર