રજ્ઞાયાઃ પ્રકૃતેઃ સ્વકાર્યફલભુગ્ભાવાનુષંગાત્કૃતિઃ .
જીવસ્યૈવ ચ કર્મ તચ્ચિદનુગં જ્ઞાતા ન યત્પુદ્ગલઃ ..૨૦૩..
વે પરિણામ ચેતન હૈં, ઇસલિયે ઉનકા કર્તા ભી ચેતન હી હૈ; ક્યોંકિ ચેતનકર્મકા કર્તા ચેતન હી હોતા હૈ — યહ પરમાર્થ હૈ . અભેદદૃષ્ટિમેં તો જીવ શુદ્ધચેતનામાત્ર હી હૈ, કિન્તુ જબ વહ કર્મકે નિમિત્તસે પરિણમિત હોતા હૈ તબ વહ ઉન-ઉન પરિણામોંસે યુક્ત હોતા હૈ ઔર તબ પરિણામ- પરિણામીકી ભેદદૃષ્ટિમેં અપને અજ્ઞાનભાવરૂપ પરિણામોંકા કર્તા જીવ હી હૈ . અભેદદૃષ્ટિમેં તો કર્તાકર્મભાવ હી નહીં હૈ, શુદ્ધ ચેતનામાત્ર જીવવસ્તુ હૈ . ઇસપ્રકાર યથાર્થતયા સમઝના ચાહિયે કિ ચેતનકર્મકા કર્તા ચેતન હી હૈ ..૩૨૮ સે ૩૩૧.. અબ ઇસ અર્થકા કલશરૂપ કાવ્ય કહતે હૈં : –
શ્લોકાર્થ : — [કર્મ કાર્યત્વાત્ અકૃતં ન ] જો ક ર્મ (અર્થાત્ ભાવક ર્મ) હૈ વહ કાર્ય હૈ, ઇસલિયે વહ અકૃત નહીં હો સકતા અર્થાત્ કિસીકે દ્વારા કિયે બિના નહીં હો સકતા . [ચ ] ઔર [તત્ જીવ-પ્રકૃત્યોઃ દ્વયોઃ કૃતિઃ ન ] ઐસે ભી નહીં હૈ કિ વહ (ભાવક ર્મ) જીવ ઔર પ્રકૃ તિ દોનોંકી કૃ તિ હો, [અજ્ઞાયાઃ પ્રકૃતેઃ સ્વ-કાર્ય-ફલ-ભુગ્-ભાવ-અનુષંગાત્ ] ક્યોંકિ યદિ વહ દોનોંકા કાર્ય હો તો જ્ઞાનરહિત (જડ) પ્રકૃ તિકો ભી અપને કાર્યકા ફલ ભોગનેકા પ્રસંગ આ જાયેગા . [એકસ્યાઃ પ્રકૃતેઃ ન ] ઔર વહ (ભાવક ર્મ) એક પ્રકૃ તિકી કૃ તિ ( – અકે લી પ્રકૃ તિકા કાર્ય – ) ભી નહીં હૈ, [અચિત્ત્વલસનાત્ ] ક્યોંકિ પ્રકૃ તિકા તો અચેતનત્વ પ્રગટ હૈ (અર્થાત્ પ્રકૃ તિ તો અચેતન હૈ ઔર ભાવક ર્મ ચેતન હૈ) . [તતઃ ] ઇસલિયે [અસ્ય કર્તા જીવઃ ] ઉસ ભાવક ર્મકા ક ર્તા જીવ હી હૈ [ચ ] ઔર [ચિદ્-અનુગં ] ચેતનકા અનુસરણ કરનેવાલા અર્થાત્ ચેતનકે સાથ અન્વયરૂપ ( – ચેતનકે પરિણામરૂપ – ) ઐસા [તત્ ] વહ ભાવક ર્મ [જીવસ્ય એવ કર્મ ] જીવકા હી ક ર્મ હૈ, [યત્ ] ક્યોંકિ [પુદ્ગલઃ જ્ઞાતા ન ] પુદ્ગલ તો જ્ઞાતા નહીં હૈ (ઇસલિયે વહ ભાવક ર્મ પુદ્ગલકા ક ર્મ નહીં હો સકતા) .
ભાવાર્થ : — ચેતનકર્મ ચેતનકે હી હોતા હૈ; પુદ્ગલ જડ હૈ, ઉસસે ચેતનકર્મ કૈસે હો સકતા હૈ ? .૨૦૩.
અબ આગેકી ગાથાઓંમેં, જો ભાવકર્મકા કર્તા ભી કર્મકો હી માનતે હૈં ઉન્હેં સમઝાનેકે લિએ સ્યાદ્વાદકે અનુસાર વસ્તુસ્થિતિ કહેંગે; પહલે ઉસકા સૂચક કાવ્ય કહતે હૈં : —
૪૭૮