કર્મૈવાત્માનમજ્ઞાનિનં કરોતિ, જ્ઞાનાવરણાખ્યકર્મોદયમન્તરેણ તદનુપપત્તેઃ . કર્મૈવ જ્ઞાનિનં કરોતિ, જ્ઞાનાવરણાખ્યકર્મક્ષયોપશમમન્તરેણ તદનુપપત્તેઃ . કર્મૈવ સ્વાપયતિ, નિદ્રાખ્યકર્મોદય- મન્તરેણ તદનુપપત્તેઃ . કર્મૈવ જાગરયતિ, નિદ્રાખ્યકર્મક્ષયોપશમમન્તરેણ તદનુપપત્તેઃ . કર્મૈવ સુખયતિ, સદ્વેદ્યાખ્યકર્મોદયમન્તરેણ તદનુપપત્તેઃ . કર્મૈવ દુઃખયતિ, અસદ્વેદ્યાખ્યકર્મોદયમન્તરેણ તદનુપપત્તેઃ . કર્મૈવ મિથ્યાદ્રષ્ટિં કરોતિ, મિથ્યાત્વકર્મોદયમન્તરેણ તદનુપપત્તેઃ . કર્મૈવાસંયતં અપિ શક્યતે ] નહીં કિયા જા સક તા; [વિસ્તરતઃ ] ઔર વિસ્તારસે ભી [જીવસ્ય જીવરૂપં ] જીવકા જીવરૂપ [ખલુ ] નિશ્ચયસે [લોકમાત્રં જાનીહિ ] લોક માત્ર જાનો; [તતઃ ] ઉસસે [કિં સઃ હીનઃ અધિકઃ વા ] ક્યા વહ હીન અથવા અધિક હોતા હૈ ? [દ્રવ્યમ્ કથં કરોતિ ] તબ ફિ ર (આત્મા) દ્રવ્યકો (અર્થાત્ દ્રવ્યરૂપ આત્માકો) કૈસે ક રતા હૈ ?
[અથ ] અથવા યદિ ‘[જ્ઞાયકઃ ભાવઃ તુ ] જ્ઞાયક ભાવ તો [જ્ઞાનસ્વભાવેન તિષ્ઠતિ ] જ્ઞાન- સ્વભાવસે સ્થિત રહતા હૈ’ [ઇતિ મતમ્ ] ઐસા માના જાયે, [તસ્માત્ અપિ] તો ઇસસે ભી [આત્મા સ્વયં ] આત્મા સ્વયં [આત્મનઃ આત્માનં તુ ] અપને આત્માકો [ન કરોતિ ] નહીં કરતા યહ સિદ્ધ હોગા !
(ઇસપ્રકાર કર્તૃત્વકો સિદ્ધ કરનેકે લિયે વિવક્ષાકો બદલકર જો પક્ષ કહા હૈ, વહ ઘટિત નહીં હોતા .)
(ઇસપ્રકાર, યદિ કર્મકા કર્તા કર્મ હી માના જાય તો સ્યાદ્વાદકે સાથ વિરોધ આતા હૈ; ઇસલિયે આત્માકો અજ્ઞાન-અવસ્થામેં કથંચિત્ અપને અજ્ઞાનભાવરૂપ કર્મકા કર્તા માનના ચાહિયે, જિસસે સ્યાદ્વાદકે સાથ વિરોધ નહીં આતા .)
ટીકા : — (યહાઁ પૂર્વપક્ષ ઇસપ્રકાર હૈ :) ‘‘કર્મ હી આત્માકો અજ્ઞાની કરતા હૈ, ક્યોંકિ જ્ઞાનાવરણ નામક કર્મકે ઉદયકે બિના ઉસકી ( – અજ્ઞાનકી) અનુપપત્તિ હૈ; કર્મ હી (આત્માકો) જ્ઞાની કરતા હૈ, ક્યોંકિ જ્ઞાનાવરણ નામક કર્મકે ક્ષયોપશમકે બિના ઉસકી અનુપપત્તિ હૈ; કર્મ હી સુલાતા હૈ, ક્યોંકિ નિદ્રા નામક કર્મકે ઉદયકે બિના ઉસકી અનુપપત્તિ હૈ; કર્મ હી જગાતા હૈ, ક્યોંકિ નિદ્રા નામક કર્મકે ક્ષયોપશમકે બિના ઉસકી અનુપપત્તિ હૈ; કર્મ હી સુખી કરતા હૈ, ક્યોંકિ સાતાવેદનીય નામક કર્મકે ઉદયકે બિના ઉસકી અનુપપત્તિ હૈ; કર્મ
૪૮૪