કર્તૃત્વાભ્યુપગમેન સર્વેષામેવ જીવાનામેકાન્તેનાકર્તૃત્વાપત્તેઃ જીવઃ કર્તેતિ શ્રુતેઃ કોપો દુઃશક્યઃ પરિહર્તુમ્ . યસ્તુ કર્મ આત્મનોઽજ્ઞાનાદિસર્વભાવાન્ પર્યાયરૂપાન્ કરોતિ, આત્મા ત્વાત્માનમેવૈકં દ્રવ્યરૂપં કરોતિ, તતો જીવઃ કર્તેતિ શ્રુતિકોપો ન ભવતીત્યભિપ્રાયઃ સ મિથ્યૈવ . જીવો હિ દ્રવ્યરૂપેણ તાવન્નિત્યોઽસંખ્યેયપ્રદેશો લોકપરિમાણશ્ચ . તત્ર ન તાવન્નિત્યસ્ય કાર્યત્વમુપ- પન્નં, કૃતકત્વનિત્યત્વયોરેકત્વવિરોધાત્ . ન ચાવસ્થિતાસંખ્યેયપ્રદેશસ્યૈકસ્ય પુદ્ગલસ્કન્ધસ્યેવ પ્રદેશપ્રક્ષેપણાકર્ષણદ્વારેણાપિ તસ્ય કાર્યત્વં, પ્રદેશપ્રક્ષેપણાકર્ષણે સતિ તસ્યૈકત્વવ્યાઘાતાત્ . ન ચાપિ સકલલોકવાસ્તુવિસ્તારપરિમિતનિયતનિજાભોગસંગ્રહસ્ય પ્રદેશસંકોચનવિકાશનદ્વારેણ તસ્ય કાર્યત્વં, પ્રદેશસંકોચનવિકાશનયોરપિ શુષ્કાર્દ્રચર્મવત્પ્રતિનિયતનિજવિસ્તારાદ્ધીનાધિકસ્ય તસ્ય કર્તુમશક્યત્વાત્ . યસ્તુ વસ્તુસ્વભાવસ્ય સર્વથાપોઢુમશક્યત્વાત્ જ્ઞાયકો ભાવો જ્ઞાનસ્વભાવેન સર્વદૈવ કર્તા હૈ’ ઐસી જો શ્રુતિ હૈ ઉસકા કોપ દૂર કરના અશક્ય હો જાતા હૈ (અર્થાત્ ભગવાનકી વાણીકી વિરાધના હોતી હૈ) . ઔર, ‘કર્મ આત્માકે અજ્ઞાનાદિ સર્વ ભાવોંકો — જો કિ પર્યાયરૂપ હૈં ઉન્હેં — કરતા હૈ, ઔર આત્મા તો આત્માકો હી એકકો દ્રવ્યરૂપકો કરતા હૈ, ઇસલિયે જીવ કર્તા હૈ; ઇસપ્રકાર શ્રુતિકા કોપ નહીં હોતા’ — ઐસા જો અભિપ્રાય હૈ વહ મિથ્યા હી હૈ . (ઇસીકો સમઝાતે હૈં : — ) જીવ તો દ્રવ્યરૂપસે નિત્ય હૈ, અસંખ્યાતપ્રદેશી હૈ ઔર લોકપરિમાણ હૈ . ઉનમેં પ્રથમ, નિત્યકા કાર્યત્વ નહીં બન સકતા, ક્યોંકિ કૃતકત્વકે ઔર નિત્યત્વકે એકત્વકા વિરોધ હૈ . (આત્મા નિત્ય હૈ, ઇસલિયે વહ કૃતક અર્થાત્ કિસીકે દ્વારા કિયા ગયા નહીં હો સકતા .) ઔર અવસ્થિત અસંખ્ય-પ્રદેશવાલે એક(-આત્મા)કો પુદ્ગલસ્કન્ધકી ભાઁતિ, પ્રદેશોંકે પ્રક્ષેપણ- આકર્ષણ દ્વારા ભી કાર્યત્વ નહીં બન સકતા, ક્યોંકિ પ્રદેશોંકા પ્રક્ષેપણ તથા આકર્ષણ હો તો ઉસકે એકત્વકા વ્યાઘાત હો જાયેગા . (સ્કન્ધ અનેક પરમાણુઓંકા બના હુઆ હૈ, ઇસલિયે ઉસમેંસે પરમાણુ નિકલ જાતે હૈં તથા ઉસમેં આતે ભી હૈં; પરન્તુ આત્મા નિશ્ચિત અસંખ્યાત- પ્રદેશવાલા એક હી દ્રવ્ય હૈ, ઇસલિયે વહ અપને પ્રદેશોંકો નિકાલ નહીં સકતા તથા અધિક પ્રદેશોંકો લે નહીં સકતા .) ઔર સકલ લોકરૂપ ઘરકે વિસ્તારસે પરિમિત જિસકા નિશ્ચિત નિજ વિસ્તારસંગ્રહ હૈ (અર્થાત્ જિસકા લોક જિતના નિશ્ચિત માપ હૈ) ઉસકે (-આત્માકે) પ્રદેશોંકે સંકોચ-વિકાસ દ્વારા ભી કાર્યત્વ નહીં બન સકતા, ક્યોંકિ પ્રદેશોંકે સંકોચ-વિસ્તાર હોને પર ભી, સૂખે-ગીલે ચમડેકી ભાઁતિ, નિશ્ચિત નિજ વિસ્તારકે કારણ ઉસે ( – આત્માકો) હીનાધિક નહીં કિયા જા સકતા . (ઇસપ્રકાર આત્માકે દ્રવ્યરૂપ આત્માકે કર્તૃત્વ નહીં બન સકતા .) ઔર, ‘‘વસ્તુસ્વભાવકા સર્વથા મિટના અશક્ય હોનેસે જ્ઞાયક ભાવ જ્ઞાનસ્વભાવસે હી સદૈવ સ્થિત રહતા હૈ ઔર ઇસપ્રકાર સ્થિત રહતા હુઆ, જ્ઞાયકત્વ ઔર કર્તૃત્વકે અત્યન્ત વિરુદ્ધતા હોનેસે,

૪૮૬