ભવતિ, ભવન્તિ ચ મિથ્યાત્વાદિભાવાઃ, તતસ્તેષાં કર્મૈવ કર્તૃ પ્રરૂપ્યત ઇતિ વાસનોન્મેષઃ
સ તુ નિતરામાત્માત્માનં કરોતીત્યભ્યુપગમમુપહન્ત્યેવ .
તતો જ્ઞાયકસ્ય ભાવસ્ય સામાન્યાપેક્ષયા જ્ઞાનસ્વભાવાવસ્થિતત્વેઽપિ કર્મજાનાં મિથ્યાત્વાદિભાવાનાં જ્ઞાનસમયેઽનાદિજ્ઞેયજ્ઞાનભેદવિજ્ઞાનશૂન્યત્વાત્ પરમાત્મેતિ જાનતો વિશેષાપેક્ષયા ત્વજ્ઞાનરૂપસ્ય જ્ઞાનપરિણામસ્ય કરણાત્કર્તૃત્વમનુમન્તવ્યં; તાવદ્યાવત્તદાદિજ્ઞેયજ્ઞાનભેદવિજ્ઞાન- પૂર્ણત્વાદાત્માનમેવાત્મેતિ જાનતો વિશેષાપેક્ષયાપિ જ્ઞાનરૂપેણૈવ જ્ઞાનપરિણામેન પરિણમમાનસ્ય કેવલં જ્ઞાતૃત્વાત્સાક્ષાદકર્તૃત્વં સ્યાત્ . મિથ્યાત્વાદિ ભાવોંકા કર્તા નહીં હોતા; ઔર મિથ્યાત્વાદિ ભાવ તો હોતે હૈં; ઇસલિયે ઉનકા કર્તા કર્મ હી હૈ, ઇસપ્રકાર પ્રરૂપિત કિયા જાતા હૈ’’ — ઐસી જો વાસના (અભિપ્રાય, ઝુકાવ) પ્રગટ કી જાતી હૈ વહ ભી ‘આત્માકો કરતા હૈ’ ઇસ (પૂર્વોક્ત) માન્યતાકા અતિશયતાપૂર્વક ઘાત કરતી હી હૈ (ક્યોંકિ સદા હી જ્ઞાયક માનનેસે આત્મા અકર્તા હી સિદ્ધ હુઆ) .
ઇસલિયે, જ્ઞાયક ભાવ સામાન્ય અપેક્ષાસે જ્ઞાનસ્વભાવસે અવસ્થિત હોને પર ભી, કર્મસે ઉત્પન્ન મિથ્યાત્વાદિ ભાવોંકે જ્ઞાનકે સમય, અનાદિકાલસે જ્ઞેય ઔર જ્ઞાનકે ભેદવિજ્ઞાનસે શૂન્ય હોનેસે, પરકો આત્માકે રૂપમેં જાનતા હુઆ વહ (જ્ઞાયકભાવ) વિશેષ અપેક્ષાસે અજ્ઞાનરૂપ જ્ઞાનપરિણામકો કરતા હૈ ( – અજ્ઞાનરૂપ ઐસા જો જ્ઞાનકા પરિણમન ઉસકો કરતા હૈ) ઇસલિયે, ઉસકે કર્તૃત્વકો સ્વીકાર કરના (અર્થાત્ ઐસા સ્વીકાર કરના કિ વહ કર્ત્તા હૈ) વહ ભી તબ તક કી જબ તક ભેદવિજ્ઞાનકે પ્રારમ્ભસે જ્ઞેય ઔર જ્ઞાનકે ભેદવિજ્ઞાનસે પૂર્ણ (અર્થાત્ ભેદવિજ્ઞાન સહિત) હોનેકે કારણ આત્માકો હી આત્માકે રૂપમેં જાનતા હુઆ વહ (જ્ઞાયકભાવ), વિશેષ અપેક્ષાસે ભી જ્ઞાનરૂપ હી જ્ઞાનપરિણામસે પરિણમિત હોતા હુઆ ( – જ્ઞાનરૂપ ઐસા જો જ્ઞાનકા પરિણમન ઉસરૂપ હી પરિણમિત હોતા હુઆ), માત્ર જ્ઞાતૃત્વકે કારણ સાક્ષાત્ અકર્તા હો .
ભાવાર્થ : — કિતને હી જૈન મુનિ ભી સ્યાદ્વાદ-વાણીકો ભલીભાઁતિ ન સમઝકર સર્વથા એકાન્તકા અભિપ્રાય કરતે હૈં ઔર વિવક્ષાકો બદલકર યહ કહતે હૈં કિ — ‘‘આત્મા તો ભાવકર્મકા અકર્તા હી હૈ, કર્મપ્રકૃતિકા ઉદય હી ભાવકર્મકો કરતા હૈ; અજ્ઞાન, જ્ઞાન, સોના, જાગના, સુખ, દુઃખ, મિથ્યાત્વ, અસંયમ, ચાર ગતિયોંમેં ભ્રમણ — ઇન સબકો, તથા જો કુછ શુભ-અશુભ ભાવ હૈં ઇન સબકો કર્મ હી કરતા હૈ; જીવ તો અકર્તા હૈ .’’ ઔર વે મુનિ શાસ્ત્રકા ભી ઐસા હી અર્થ કરતે હૈં કિ — ‘‘વેદકે ઉદયસે સ્ત્રી-પુરુષકા વિકાર હોતા હૈ ઔર ઉપઘાત તથા પરઘાત પ્રકૃતિકે ઉદયસે પરસ્પર ઘાત હોતા હૈ .’’ ઇસપ્રકાર, જૈસે સાંખ્યમતાવલમ્બી સબ