કર્તારં કલયન્તુ તં કિલ સદા ભેદાવબોધાદધઃ .
પશ્યન્તુ ચ્યુતકર્તૃભાવમચલં જ્ઞાતારમેકં પરમ્ ..૨૦૫..
કુછ પ્રકૃતિકા કાર્ય માનતે હૈં ઔર પુરુષકો અકર્તા માનતે હૈં ઉસીપ્રકાર, અપની બુદ્ધિકે દોષસે ઇન મુનિયોંકી ભી ઐસી હી ઐકાન્તિક માન્યતા હુઈ . ઇસલિયે જિનવાણી તો સ્યાદ્વાદરૂપ હોનેસે સર્વથા એકાન્તકો માનનેવાલે ઉન મુનિયોં પર જિનવાણીકા કોપ અવશ્ય હોતા હૈ . જિનવાણીકે કોપકે ભયસે યદિ વે વિવક્ષાકો બદલકર યહ કહેં કિ — ‘‘ભાવકર્મકા કર્તા કર્મ હૈ ઔર અપને આત્માકા (અર્થાત્ અપનેકો) કર્તા આત્મા હૈ; ઇસપ્રકાર હમ આત્માકો કંથચિત્ કર્તા કહતે હૈં, ઇસલિયે વાણીકા કોપ નહીં હોતા;’’ તો ઉનકા યહ કથન ભી મિથ્યા હી હૈ . આત્મા દ્રવ્યસે નિત્ય હૈ, અસંખ્યાતપ્રદેશી હૈ, લોકપરિમાણ હૈ, ઇસલિયે ઉસમેં તો કુછ નવીન કરના નહીં હૈ; ઔર જો ભાવકર્મરૂપ પર્યાયેં હૈં ઉનકા કર્તા તો વે મુનિ કર્મકો હી કહતે હૈં; ઇસલિયે આત્મા તો અકર્તા હી રહા ! તબ ફિ ર વાણીકા કોપ કૈસે મિટ ગયા ? ઇસલિયે આત્માકે કર્તૃત્વ- અકર્તૃત્વકી વિવક્ષાકો યથાર્થ માનના હી સ્યાદ્વાદકો યથાર્થ માનના હૈ . આત્માકે કર્તૃત્વ- અકર્તૃત્વકે સમ્બન્ધમેં સત્યાર્થ સ્યાદ્વાદ-પ્રરૂપણ ઇસપ્રકાર હૈ : —
આત્મા સામાન્ય અપેક્ષાસે તો જ્ઞાનસ્વભાવમેં હી સ્થિત હૈ; પરન્તુ મિથ્યાત્વાદિ ભાવોંકો જાનતે સમય, અનાદિકાલસે જ્ઞેય ઔર જ્ઞાનકે ભેદવિજ્ઞાનકે અભાવકે કારણ, જ્ઞેયરૂપ મિથ્યાત્વાદિ ભાવોંકો આત્માકે રૂપમેં જાનતા હૈ, ઇસલિયે ઇસપ્રકાર વિશેષ અપેક્ષાસે અજ્ઞાનરૂપ જ્ઞાનપરિણામકો કરનેસે કર્તા હૈ; ઔર જબ ભેદવિજ્ઞાન હોનેસે આત્માકો હી આત્માકે રૂપમેં જાનતા હૈ, તબ વિશેષ અપેક્ષાસે ભી જ્ઞાનરૂપ જ્ઞાનપરિણામમેં હી પરિણમિત હોતા હુઆ માત્ર જ્ઞાતા રહનેસે સાક્ષાત્ અકર્તા હૈ ..૩૩૨ સે ૩૪૪..
અબ, ઇસ અર્થકા કલશરૂપ કાવ્ય કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [અમી આર્હતાઃ અપિ ] ઇસ આર્હત્ મતકે અનુયાયી અર્થાત્ જૈન ભી [પુરુષં ] આત્માકો, [સાંખ્યાઃ ઇવ ] સાંખ્યમતિયોંકી ભાઁતિ, [અકર્તારમ્ મા સ્પૃશન્તુ ] (સર્વથા) અક ર્તા મત માનો; [ભેદ-અવબોધાત્ અધઃ ] ભેદજ્ઞાન હોનેસે પૂર્વ [તં કિલ ] ઉસે [સદા ] નિરન્તર [કર્તારં કલયન્તુ ] ક ર્તા માનો, [તુ ] ઔર [ઊ ર્ધ્વં ] ભેદજ્ઞાન હોનેકે બાદ [ઉદ્ધત-બોધ- ધામ-નિયતં સ્વયં પ્રત્યક્ષમ્ એનમ્ ] ઉદ્ધત ૧જ્ઞાનધામમેં નિશ્ચિત ઇસ સ્વયં પ્રત્યક્ષ આત્માકો
૪૮૮
૧જ્ઞાનધામ = જ્ઞાનમન્દિર; જ્ઞાનપ્રકાશ .