નિજમનસિ વિધત્તે કર્તૃભોક્ત્રોર્વિભેદમ્ .
સ્વયમયમભિષિંચંશ્ચિચ્ચમત્કાર એવ ..૨૦૬..
[પશ્યન્તુ ] દેખો .
ભાવાર્થ : — સાંખ્યમતાવલમ્બી પુરુષકો સર્વથા એકાન્તસે અકર્તા, શુદ્ધ ઉદાસીન ચૈતન્યમાત્ર માનતે હૈં . ઐસા માનનેસે પુરુષકો સંસારકે અભાવકા પ્રસંગ આતા હૈ; ઔર યદિ પ્રકૃતિકો સંસાર માના જાયે તો વહ ભી ઘટિત નહીં હોતા, ક્યોંકિ પ્રકૃતિ તો જડ હૈ, ઉસે સુખદુઃખાદિકા સંવેદન નહીં હૈ, તો ઉસે સંસાર કૈસા ? ઐસે અનેક દોષ એકાન્ત માન્યતામેં આતે હૈં . સર્વથા એકાન્ત વસ્તુકા સ્વરૂપ હી નહીં હૈ . ઇસિલયે સાંખ્યમતી મિથ્યાદૃષ્ટિ હૈં; ઔર યદિ જૈન ભી ઐસા માનેં તો વે ભી મિથ્યાદૃષ્ટિ હૈં . ઇસલિયે આચાર્યદેવ ઉપદેશ દેતે હૈં કિ — સાંખ્યમતિયોંકી ભાઁતિ જૈન આત્માકો સર્વથા અકર્તા ન માનેં; જબ તક સ્વ-પરકા ભેદવિજ્ઞાન ન હો તબ તક તો ઉસે રાગાદિકા — અપને ચેતનરૂપ ભાવકર્મોંકા — કર્તા માનો, ઔર ભેદવિજ્ઞાન હોનેકે બાદ શુદ્ધ વિજ્ઞાનઘન, સમસ્ત કર્તૃત્વકે ભાવસે રહિત, એક જ્ઞાતા હી માનો . ઇસપ્રકાર એક હી આત્મામેં કર્તૃત્વ તથા અકર્તૃત્વ — યે દોનોં ભાવ વિવક્ષાવશ સિદ્ધ હોતે હૈં . ઐસા સ્યાદ્વાદ મત જૈનોંકા હૈ; ઔર વસ્તુસ્વભાવ ભી ઐસા હી હૈ, કલ્પના નહીં હૈ . ઐસા (સ્યાદ્વાદાનુસાર) માનનેસે પુરુષકો સંસાર-મોક્ષ આદિકી સિદ્ધિ હોતી હૈ; ઔર સર્વથા એકાન્ત માનનેસે સર્વ નિશ્ચય-વ્યવહારકા લોપ હોતા હૈ .૨૦૫.
આગેકી ગાથાઓંમેં, ‘કર્તા અન્ય હૈ ઔર ભોક્તા અન્ય હૈ’ ઐસા માનનેવાલે ક્ષણિકવાદી બૌદ્ધમતિયોંકો ઉનકી સર્વથા એકાન્ત માન્યતામેં દૂષણ બતાયેંગે ઔર સ્યાદ્વાદ અનુસાર જિસપ્રકાર વસ્તુસ્વરૂપ અર્થાત્ કર્તાભોક્તાપન હૈ ઉસપ્રકાર કહેંગે . ઉન ગાથાઓંકા સૂચક કાવ્ય પ્રથમ કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [ઇહ ] ઇસ જગતમેં [એકઃ ] કોઈ એક તો (અર્થાત્ ક્ષણિક વાદી બૌદ્ધમતી તો) [ઇદમ્ આત્મતત્ત્વં ક્ષણિકમ્ કલ્પયિત્વા ] ઇસ આત્મતત્ત્વકો ક્ષણિક ક લ્પિત કરકે [નિજ-મનસિ ] અપને મનમેં [કર્તૃ-ભોક્ત્રોઃ વિભેદમ્ વિધત્તે ] ક ર્તા ઔર ભોક્તાકા ભેદ ક રતે હૈં ( – ક ર્તા અન્ય હૈ ઔર ભોક્તા અન્ય હૈ, ઐસા માનતે હૈં); [તસ્ય વિમોહં ] ઉનકે મોહકો (અજ્ઞાનકો) [અયમ્ ચિત્-ચમત્કારઃ એવ સ્વયમ્ ] યહ ચૈતન્યચમત્કાર હી સ્વયં [નિત્ય-અમૃત-ઓઘૈઃ ] નિત્યતારૂપ અમૃતકે ઓઘ( – સમૂહ)કે દ્વારા [અભિષિંચં ] અભિસિંચન