કરોતીતિ નાસ્ત્યેકાન્તઃ . એવમનેકાન્તેઽપિ યસ્તત્ક્ષણવર્તમાનસ્યૈવ પરમાર્થસત્ત્વેન વસ્તુત્વમિતિ વસ્ત્વંશેઽપિ વસ્તુત્વમધ્યાસ્ય શુદ્ધનયલોભાદ્ઋજુસૂત્રૈકાન્તે સ્થિત્વા ય એવ કરોતિ સ એવ ન વેદયતે, અન્યઃ કરોતિ અન્યો વેદયતે ઇતિ પશ્યતિ સ મિથ્યાદ્રષ્ટિરેવ દ્રષ્ટવ્યઃ, ક્ષણિકત્વેઽપિ વૃત્ત્યંશાનાં વૃત્તિમતશ્ચૈતન્યચમત્કારસ્ય ટંકોત્કીર્ણસ્યૈવાન્તઃપ્રતિભાસમાનત્વાત્ . હૈ વહી કરતા હૈ’ અથવા ‘દૂસરા હી કરતા હૈ’ — ઐસા એકાન્ત નહીં હૈ . ઇસપ્રકાર અનેકાન્ત હોને પર ભી, ‘જો (પર્યાય) ઉસ સમય હોતી હૈ, ઉસીકો પરમાર્થ સત્ત્વ હૈ, ઇસલિયે વહી વસ્તુ હૈ’ ઇસપ્રકાર વસ્તુકે અંશમેં વસ્તુત્વકા અધ્યાસ કરકે શુદ્ધનયકે લોભસે ઋજુસૂત્રનયકે એકાન્તમેં રહકર જો યહ દેખતા – માનતા હૈ કિ ‘‘જો કરતા હૈ વહી નહીં ભોગતા, દૂસરા કરતા હૈ ઔર દૂસરા ભોગતા હૈ’’, ઉસ જીવકો મિથ્યાદૃષ્ટિ હી દેખના-માનના ચાહિયે; ક્યોંકિ, વૃત્ત્યંશોં(પર્યાયોં)કા ક્ષણિકત્વ હોને પર ભી, વૃત્તિમાન (પર્યાયમાન) જો ચૈતન્યચમત્કાર (આત્મા) હૈ, વહ તો ટંકોત્કીર્ણ (નિત્ય) હી અન્તરંગમેં પ્રતિભાસિત હોતા હૈ .
ભાવાર્થ : — વસ્તુકા સ્વભાવ જિનવાણીમેં દ્રવ્યપર્યાયસ્વરૂપ કહા હૈ; ઇસલિયે સ્યાદ્વાદસે ઐસા અનેકાન્ત સિદ્ધ હોતા હૈ કિ પર્યાય-અપેક્ષાસે તો વસ્તુ ક્ષણિક હૈ ઔર દ્રવ્ય-અપેક્ષાસે નિત્ય હૈ . જીવ ભી વસ્તુ હોનેસે દ્રવ્યપર્યાયસ્વરૂપ હૈ . ઇસલિયે, પર્યાયદૃષ્ટિસે દેખા જાય તો કાર્યકો કરતી હૈ એક પર્યાય, ઔર ભોગતી હૈ દૂસરી પર્યાય; જૈસે કિ — મનુષ્યપર્યાયને શુભાશુભ કર્મ કિયે ઔર ઉનકા ફલ દેવાદિપર્યાયને ભોગા . યદિ દ્રવ્યદૃષ્ટિસે દેખા જાય તો, જો કરતા હૈ વહી ભોગતા હૈ; જૈસે કિ — મનુષ્યપર્યાયમેં જિસ જીવદ્રવ્યને શુભાશુભ કર્મ કિયે, ઉસી જીવદ્રવ્યને દેવાદિ પર્યાયમેં સ્વયં કિયે ગયે કર્મકે ફલકો ભોગા .
ઇસપ્રકાર વસ્તુકા સ્વરૂપ અનેકાન્તરૂપ સિદ્ધ હોને પર ભી, જો જીવ શુદ્ધનયકો સમઝે બિના શુદ્ધનયકે લોભસે વસ્તુકે એક અંશકો ( — વર્તમાન કાલમેં વર્તતી પર્યાયકો) હી વસ્તુ માનકર ઋજુસૂત્રનયકે વિષયકા એકાન્ત પકડકર યહ માનતા હૈ કિ ‘જો કરતા હૈ વહી નહીં ભોગતા — અન્ય ભોગતા હૈ, ઔર જો ભોગતા હૈ વહી નહીં કરતા — અન્ય કરતા હૈ, ’ વહ જીવ મિથ્યાદૃષ્ટિ હૈ, અરહન્તકે મતકા નહીં હૈ; ક્યોંકિ, પર્યાયોંકા ક્ષણિકત્વ હોને પર ભી, દ્રવ્યરૂપ ચૈતન્યચમત્કાર તો અનુભવગોચર નિત્ય હૈ; પ્રત્યભિજ્ઞાનસે જ્ઞાત હોતા હૈ કિ ‘જો મૈં બાલક અવસ્થામેં થા, વહીં મૈં તરુણ અવસ્થામેં થા ઔર વહી મૈં વૃદ્ધ અવસ્થામેં હૂઁ .’ ઇસપ્રકાર જો કથંચિત્ નિત્યરૂપસે અનુભવગોચર હૈ — સ્વસંવેદનમેં આતા હૈ ઔર જિસે જિનવાણી ભી ઐસા હી કહતી હૈ, ઉસે જો નહીં માનતા વહ મિથ્યાદૃષ્ટિ હૈ, ઐસા સમઝના ચાહિયે ..૩૪૫ સે ૩૪૮..
અબ, ઇસ અર્થકા કલશરૂપ કાવ્ય કહતે હૈં : —