કાલોપાધિબલાદશુદ્ધિમધિકાં તત્રાપિ મત્વા પરૈઃ .
રાત્મા વ્યુજ્ઝિત એષ હારવદહો નિઃસૂત્રમુક્તે ક્ષિભિઃ ..૨૦૮..
શ્લોકાર્થ : — [આત્માનં પરિશુદ્ધમ્ ઈપ્સુભિઃ પરૈઃ અન્ધકૈઃ ] આત્માકો સમ્પૂર્ણતયા શુદ્ધ ચાહનેવાલે અન્ય કિન્હીં અન્ધોંને — [પૃથુકૈઃ ] બાલિશજનોંને (બૌદ્ધોંને) — [કાલ-ઉપાધિ-બલાત્ અપિ તત્ર અધિકામ્ અશુદ્ધિમ્ મત્વા ] કાલકી ઉપાધિકે કારણ ભી આત્મામેં અધિક અશુદ્ધિ માનકર [અતિવ્યાપ્તિં પ્રપદ્ય ] અતિવ્યાપ્તિકો પ્રાપ્ત હોકર, [શુદ્ધ-ઋજુસૂત્રે રતૈઃ ] શુદ્ધ ઋજુસૂત્રનયમેં રત હોતે હુએ [ચૈતન્યં ક્ષણિકં પ્રકલ્પ્ય ] ચૈતન્યકો ક્ષણિક ક લ્પિત કરકે, [અહો એષઃ આત્મા વ્યુજ્ઝિતઃ ] ઇસ આત્માકો છોડ દિયા; [નિઃસૂત્ર-મુક્તા-ઈક્ષિભિઃ હારવત્ ] જૈસે હારકે સૂત્ર(ડોરે)કો ન દેખકર મોતિયોંકો હી દેખનેવાલે હારકો છોડ દેતે હૈં
ભાવાર્થ : — આત્માકો સમ્પૂર્ણતયા શુદ્ધ માનનેકે ઇચ્છુક બૌદ્ધોંને વિચાર કિયા કિ — ‘‘યદિ આત્માકો નિત્ય માના જાય તો નિત્યમેં કાલકી અપેક્ષા હોતી હૈ, ઇસલિયે ઉપાધિ લગ જાયેગી; ઇસપ્રકાર કાલકી ઉપાધિ લગનેસે આત્માકો બહુત બડી અશુદ્ધિ લગ જાયેગી ઔર ઇસસે અતિવ્યાપ્તિ દોષ લગેગા .’’ ઇસ દોષકે ભયસે ઉન્હોંને શુદ્ધ ઋજુસૂત્રનયકા વિષય જો વર્તમાન સમય હૈ, ઉતના માત્ર ( – ક્ષણિક હી – ) આત્માકો માના ઔર ઉસે (આત્માકો) નિત્યનિત્યાસ્વરૂપ નહીં માના . ઇસપ્રકાર આત્માકો સર્વથા ક્ષણિક માનનેસે ઉન્હેં નિત્યાનિત્યસ્વરૂપ — દ્રવ્યપર્યાયસ્વરૂપ સત્યાર્થ આત્માકી પ્રાપ્તિ નહીં હુઈ; માત્ર ક્ષણિક પર્યાયમેં આત્માકી કલ્પના હુઈ; કિન્તુ વહ આત્મા સત્યાર્થ નહીં હૈ .
મોતિયોંકે હારમેં, ડોરેમેં અનેક મોતી પિરોયે હોતે હૈં; જો મનુષ્ય ઉસ હાર નામક વસ્તુકો મોતિયોં તથા ડોરે સહિત નહીં દેખતા — માત્ર મોતિયોંકો હી દેખતા હૈ, વહ પૃથક્ પૃથક્ મોતિયોંકો હી ગ્રહણ કરતા હૈ, હારકો છોડ દેતા હૈ; અર્થાત્ ઉસે હારકી પ્રાપ્તિ નહીં હોતી . ઇસીપ્રકાર જો જીવ આત્માકે એક ચૈતન્યભાવકો ગ્રહણ નહીં કરતે ઔર સમય સમય પર વર્તનાપરિણામરૂપ ઉપયોગકી પ્રવૃત્તિકો દેખકર આત્માકો અનિત્ય કલ્પિત કરકે, ઋજુસૂત્રનયકા વિષય જો વર્તમાન-સમયમાત્ર ક્ષણિકત્વ હૈ, ઉતના માત્ર હી આત્માકો માનતે હૈં (અર્થાત્ જો જીવ આત્માકો દ્રવ્યપર્યાયસ્વરૂપ નહીં માનતે — માત્ર ક્ષણિક પર્યાયરૂપ હી માનતે હૈં ), વે આત્માકો છોડ દેતે હૈં; અર્થાત્ ઉન્હેં આત્માકી પ્રાપ્તિ નહીં હોતી .૨૦૮.
અબ, ઇસ કાવ્યમેં આત્માનુભવ કરનેકો કહતે હૈં : —
૪૯૪