યસ્યાઃ સેટિકા ભવતિ ? ન ખલ્વન્યા સેટિકા સેટિકાયાઃ, કિન્તુ સ્વસ્વામ્યંશાવેવાન્યૌ . કિમત્ર સાધ્યં સ્વસ્વામ્યંશવ્યવહારેણ ? ન કિમપિ . તર્હિ ન કસ્યાપિ સેટિકા, સેટિકા સેટિકૈવેતિ નિશ્ચયઃ . યથાયં દ્રષ્ટાન્તસ્તથાયં દાર્ષ્ટાન્તિક : — ચેતયિતાત્ર તાવદ્ જ્ઞાનગુણનિર્ભરસ્વભાવં દ્રવ્યમ્ . તસ્ય તુ વ્યવહારેણ જ્ઞેયં પુદ્ગલાદિ પરદ્રવ્યમ્ . અથાત્ર પુદ્ગલાદેઃ પરદ્રવ્યસ્ય જ્ઞેયસ્ય જ્ઞાયકશ્ચેતયિતા કિં ભવતિ કિં ન ભવતીતિ તદુભયતત્ત્વ- સમ્બન્ધો મીમાંસ્યતે — યદિ ચેતયિતા પુદ્ગલાદેર્ભવતિ તદા યસ્ય યદ્ભવતિ તત્તદેવ ભવતિ યથાત્મનો જ્ઞાનં ભવદાત્મૈવ ભવતીતિ તત્ત્વસમ્બન્ધે જીવતિ ચેતયિતા પુદ્ગલાદેર્ભવન્ પુદ્ગલાદિરેવ ભવેત્; એવં સતિ ચેતયિતુઃ સ્વદ્રવ્યોચ્છેદઃ . ન ચ દ્રવ્યાન્તર- સંક્ર મસ્ય પૂર્વમેવ પ્રતિષિદ્ધત્વાદ્દ્રવ્યસ્યાસ્ત્યુચ્છેદઃ . તતો ન ભવતિ ચેતયિતા પુદ્ગલાદેઃ . યદિ ન ભવતિ ચેતયિતા પુદ્ગલાદેસ્તર્હિ કસ્ય ચેતયિતા ભવતિ ? ચેતયિતુરેવ ચેતયિતા ભવતિ . નનુ કતરોઽન્યશ્ચેતયિતા ચેતયિતુર્યસ્ય ચેતયિતા ભવતિ ? ન જાયેગા . પરન્તુ દ્રવ્યકા ઉચ્છેદ તો નહીં હોતા, ક્યોંકિ એક દ્રવ્યકા અન્ય દ્રવ્યરૂપમેં સંક્રમણ હોનેકા તો પહલે હી નિષેધ કિયા ગયા હૈ . ઇસસે (યહ સિદ્ધ હુઆ કિ) કલઈ દીવાર-આદિકી નહીં હૈ . (અબ આગે ઔર વિચાર કરતે હૈં :) યદિ કલઈ દીવાર-આદિકી નહીં હૈ, તો કલઈ કિસકી હૈ ? કલઈકી હી કલઈ હૈ . (ઇસ) કલઈસે ભિન્ન ઐસી દૂસરી કૌનસી કલઈ હૈ કિ જિસકી (યહ) કલઈ હૈ ? (ઇસ) કલઈસે ભિન્ન અન્ય કોઈ કલઈ નહીં હૈ, કિન્તુ વે દો સ્વ-સ્વામિરૂપ અંશ હી હૈં . યહાઁ સ્વ-સ્વામિરૂપ અંશોંકે વ્યવહારસે ક્યા સાધ્ય હૈ ? કુછ ભી સાધ્ય નહીં હૈ . તબ ફિ ર કલઈ કિસીકી નહીં હૈ, કલઈ કલઈ હી હૈ — યહ નિશ્ચય હૈ . (ઇસપ્રકાર દૃષ્ટાન્ત કહા .) જૈસે યહ દૃષ્ટાન્ત હૈ, ઉસીપ્રકાર યહાઁ યહ દાર્ષ્ટાન્ત હૈ : — ઇસ જગતમેં ચેતયિતા હૈ (ચેતનેવાલા અર્થાત્ આત્મા હૈ) વહ જ્ઞાનગુણસે પરિપૂર્ણ સ્વભાવવાલા દ્રવ્ય હૈ . પુદ્ગલાદિકા પરદ્રવ્ય વ્યવહારસે ઉસ ચેતયિતાકા, (આત્માકા) જ્ઞેય ( – જ્ઞાત હોને યોગ્ય) હૈ . અબ, ‘જ્ઞાયક ( – જાનનેવાલા) ચેતયિતા, જ્ઞેય જો પુદ્ગલાદિકા પરદ્રવ્ય ઉનકા હૈ યા નહીં ?’ — ઇસપ્રકાર યહાઁ ઉન દોનોંકે તાત્ત્વિક સમ્બન્ધકા વિચાર કરતે હૈં : — યદિ ચેતયિતા પુદ્ગલાદિકા હો તો ક્યા હો ઇસકા પ્રથમ વિચાર કરતે હૈં : ‘જિસકા જો હોતા હૈ વહ વહી હોતા હૈ, જૈસે આત્માકા જ્ઞાન હોનેસે જ્ઞાન વહ આત્મા હી હૈ; ‘ — ઐસા તાત્ત્વિક સમ્બન્ધ જીવિત ( – વિદ્યમાન) હોનેસે, ચેતયિતા યદિ પુદ્ગલાદિકા હો તો ચેતયિતા વહ પુદ્ગલાદિકા હી હોવે (અર્થાત્ ચેતયિતા પુદ્ગલાદિસ્વરૂપ હી હોના ચાહિએ, પુદ્ગલાદિસે ભિન્ન દ્રવ્ય નહીં હોના ચાહિએ); ઐસા હોને પર, ચેતયિતાકે સ્વદ્રવ્યકા ઉચ્છેદ હો જાયેગા . કિન્તુ દ્રવ્યકા ઉચ્છેદ તો નહીં હોતા, ક્યોંકિ એક દ્રવ્યકા અન્ય દ્રવ્યરૂપમેં સંક્રમણ હોનેકા તો પહલે હી નિષેધ કર દિયા હૈ . ઇસલિયે (યહ સિદ્ધ હુઆ કિ) ચેતયિતા પુદ્ગલાદિકા