ખલ્વન્યશ્ચેતયિતા ચેતયિતુઃ, કિન્તુ સ્વસ્વામ્યંશાવેવાન્યૌ . કિમત્ર સાધ્યં સ્વસ્વામ્યંશ- વ્યવહારેણ ? ન કિમપિ . તર્હિ ન કસ્યાપિ જ્ઞાયકઃ, જ્ઞાયકો જ્ઞાયક એવેતિ નિશ્ચયઃ .

કિંચ સેટિકાત્ર તાવચ્છવેતગુણનિર્ભરસ્વભાવં દ્રવ્યમ્ . તસ્ય તુ વ્યવહારેણ શ્વૈત્યં કુડયાદિ પરદ્રવ્યમ્ . અથાત્ર કુડયાદેઃ પરદ્રવ્યસ્ય શ્વૈત્યસ્ય શ્વેતયિત્રી સેટિકા કિં ભવતિ કિં ન ભવતીતિ તદુભયતત્ત્વસમ્બન્ધો મીમાંસ્યતે — યદિ સેટિકા કુડયાદેર્ભવતિ તદા યસ્ય યદ્ભવતિ તત્તદેવ ભવતિ યથાત્મનો જ્ઞાનં ભવદાત્મૈવ ભવતીતિ તત્ત્વસમ્બન્ધે જીવતિ સેટિકા કુડયાદેર્ભવન્તી કુડયાદિરેવ ભવેત્; એવં સતિ સેટિકાયાઃ સ્વદ્રવ્યોચ્છેદઃ . ન ચ દ્રવ્યાન્તરસંક્ર મસ્ય પૂર્વમેવ પ્રતિષિદ્ધત્વાદ્દ્રવ્યસ્યાસ્ત્યુચ્છેદઃ . તતો ન ભવતિ સેટિકા કુડયાદેઃ . યદિ ન ભવતિ સેટિકા કુડયાદેસ્તર્હિ કસ્ય સેટિકા ભવતિ ? સેટિકાયા એવ સેટિકા ભવતિ . નનુ કતરાઽન્યા સેટિકા સેટિકાયાઃ યસ્યાઃ સેટિકા ભવતિ ? ન ખલ્વન્યા નહીં હૈ . (અબ આગે ઔર વિચાર કરતે હૈં : — ) યદિ ચેતયિતા પુદ્ગલાદિકા નહીં હૈ તો ચેતયિતા કિસકા હૈ ? ચેતયિતાકા હી ચેતયિતા હૈ . (ઇસ) ચેતયિતાસે ભિન્ન ઐસા દૂસરા કૌનસા ચેતયિતા હૈ કિ જિસકા (યહ) ચેતયિતા હૈ ? (ઇસ) ચેતયિતાસે ભિન્ન અન્ય કોઈ ચેતયિતા નહીં હૈ, કિન્તુ વે દો સ્વ-સ્વામિરૂપ અંશ હી હૈં . યહાઁ સ્વ-સ્વામિરૂપ અંશોંકે વ્યવહારસે ક્યા સાધ્ય હૈ ? કુછ ભી સાધ્ય નહીં હૈ . તબ ફિ ર જ્ઞાયક કિસીકા નહીં હૈ, જ્ઞાયક જ્ઞાયક હી હૈ — યહ નિશ્ચય હૈ .

(ઇસપ્રકાર યહાઁ યહ બતાયા હૈ કિ : ‘આત્મા પરદ્રવ્યકો જાનતા હૈ’ — યહ વ્યવહારકથન હૈં; ‘આત્મા અપનેકો જાનતા હૈ’ — ઇસ કથનમેં ભી સ્વ-સ્વામિઅંશરૂપ વ્યવહાર હૈ; ‘જ્ઞાયક જ્ઞાયક હી હૈ’ — યહ નિશ્ચય હૈ .)

ઔર (જિસપ્રકાર જ્ઞાયકકે સમ્બન્ધમેં દૃષ્ટાન્ત-દાર્ષ્ટાન્તપૂર્વક કહા હૈ) ઇસીપ્રકાર દર્શકકે સમ્બન્ધમેં કહા જાતા હૈ : — ઇસ જગતમેં કલઈ હૈ વહ શ્વેતગુણસે પરિપૂર્ણ સ્વભાવવાલા દ્રવ્ય હૈ . દીવાર-આદિ પરદ્રવ્ય વ્યવહારસે ઉસ કલઈકા શ્વૈત્ય (કલઈકે દ્વારા શ્વેત કિયે જાને યોગ્ય પદાર્થ) હૈ . અબ, ‘શ્વેત કરનેવાલી કલઈ, શ્વેત કરાને યોગ્ય દીવાર-આદિ પરદ્રવ્યકી હૈ યા નહીં ?’ — ઇસપ્રકાર ઉન દોનોંકે તાત્ત્વિક સમ્બન્ધકા યહાઁ વિચાર કિયા જાતા હૈ : — યદિ કલઈ દીવાર આદિ પરદ્રવ્યકી હો તો ક્યા હો યહ પ્રથમ વિચાર કરતે હૈં : — ‘જિસકા જો હોતા હૈ વહ વહી હોતા હૈ, જૈસે આત્માકા જ્ઞાન હોનેસે જ્ઞાન વહ આત્મા હી હૈ; — ઐસા તાત્ત્વિક સમ્બન્ધ જીવન્ત ( – વિદ્યમાન) હોનેસે, કલઈ યદિ દીવાર – આદિકી હો તો કલઈ ઉન દીવાર-આદિ હી હોની ચાહિએ (અર્થાત્ કલઈ દીવાર-આદિ સ્વરૂપ હી હોની ચાહિએ); ઐસા હોને પર, કલઈકે સ્વદ્રવ્યકા ઉચ્છેદ હો જાયગા . કિન્તુ દ્રવ્યકા ઉચ્છેદ તો નહીં હોતા, ક્યોંકિ એક દ્રવ્યકા અન્ય દ્રવ્યરૂપમેં સંક્રમણ હોનેકા તો

૫૦૮