સેટિકા સેટિકાયાઃ, કિન્તુ સ્વસ્વામ્યંશાવેવાન્યૌ . કિમત્ર સાધ્યં સ્વસ્વામ્યંશવ્યવહારેણ ? ન કિમપિ . તર્હિ ન કસ્યાપિ સેટિકા, સેટિકા સેટિકૈવેતિ નિશ્ચયઃ . યથાયં દ્રષ્ટાન્તસ્તથાયં દાર્ષ્ટાન્તિકઃ — ચેતયિતાત્ર તાવદ્દર્શનગુણનિર્ભરસ્વભાવં દ્રવ્યમ્ . તસ્ય તુ વ્યવહારેણ દ્રશ્યં પુદ્ગલાદિ પરદ્રવ્યમ્ . અથાત્ર પુદ્ગલાદેઃ પરદ્રવ્યસ્ય દ્રશ્યસ્ય દર્શકશ્ચેતયિતા કિં ભવતિ કિં ન ભવતીતિ તદુભયતત્ત્વસમ્બન્ધો મીમાંસ્યતે — યદિ ચેતયિતા પુદ્ગલાદેર્ભવતિ તદા યસ્ય યદ્ભવતિ તત્તદેવ ભવતિ યથાત્મનો જ્ઞાનં ભવદાત્મૈવ ભવતીતિ તત્ત્વસમ્બન્ધે જીવતિ ચેતયિતા પુદ્ગલાદેર્ભવન્ પુદ્ગલાદિરેવ ભવેત્; એવં સતિ ચેતયિતુઃ સ્વદ્રવ્યોચ્છેદઃ . ન ચ દ્રવ્યાન્તરસંક્ર મસ્ય પૂર્વમેવ પ્રતિષિદ્ધત્વાદ્દ્રવ્યસ્યાસ્ત્યુચ્છેદઃ . તતો ન ભવતિ ચેતયિતા પુદ્ગલાદેઃ . યદિ ન ભવતિ ચેતયિતા પુદ્ગલાદેસ્તર્હિ કસ્ય ચેતયિતા ભવતિ ? ચેતયિતુરેવ ચેતયિતા ભવતિ . નનુ કતરોઽન્યશ્ચેતયિતા ચેતયિતુર્યસ્ય ચેતયિતા ભવતિ ? ન ખલ્વન્યશ્ચેતયિતા ચેતયિતુઃ, કિન્તુ સ્વસ્વામ્યંશાવેવાન્યૌ . કિમત્ર સાધ્યં સ્વસ્વામ્યંશવ્યવહારેણ ? ન કિમપિ . પહલે હી નિષેધ કિયા ગયા હૈ . ઇસલિયે (યહ સિદ્ધ હુઆ કિ) કલઈ દીવાર-આદિકી નહીં હૈ . (આગે ઔર વિચાર કરતે હૈં :) યદિ કલઈ દીવાર-આદિકી નહીં હૈ તો કલઈ કિસકી હૈ ? કલઈકી હી કલઈ હૈ . (ઇસ) કલઈસે ભિન્ન ઐસી દૂસરી કૌનસી કલઈ હૈ કિ જિસકી (યહ) કલઈ હૈ ? (ઇસ) કલઈસે ભિન્ન અન્ય કોઈ કલઈ નહીં હૈ, કિન્તુ વે દો સ્વ-સ્વામિરૂપ અંશ હી હૈં . યહાઁ સ્વ-સ્વામિરૂપ અંશોંકે વ્યવહારસે ક્યા સાધ્ય હૈ ? કુછ ભી સાધ્ય નહીં હૈ . તબ ફિ ર કલઈ કિસીકી નહીં હૈ, કલઈ કલઈ હી હૈ — યહ નિશ્ચય હૈ . જૈસે યહ દૃષ્ટાન્ત હૈ, ઉસીપ્રકાર યહ દાર્ષ્ટાન્ત હૈ : — ઇસ જગતમેં ચેતયિતા હૈ વહ દર્શનગુણસે પરિપૂર્ણ સ્વભાવવાલા દ્રવ્ય હૈ . પુદ્ગલાદિ પરદ્રવ્ય વ્યવહારસે ઉસે ચેતયિતાકા દૃશ્ય હૈ . અબ, ‘દર્શક (દેખનેવાલા યા શ્રદ્ધાન કરનેવાલા) ચેતયિતા, દૃશ્ય (દેખને યોગ્ય યા શ્રદ્ધાન કરને યોગ્ય) જો પુદ્ગલાદિકા પરદ્રવ્ય ઉસકા હૈ યા નહીં ?’ — ઇસપ્રકાર ઉન દોનોંકે તાત્ત્વિક સમ્બન્ધકા યહાઁ વિચાર કરતે હૈં : — યદિ ચેતયિતા પુદ્ગલાદિકા હો તો ક્યા હો યહ પહલે વિચાર કરતે હૈં : — ‘જિસકા જો હોતા હૈ વહ વહી હોતા હૈ, જૈસે આત્માકા જ્ઞાન હોનેસે જ્ઞાન વહ આત્મા હી હૈ;’ — ઐસા તાત્ત્વિક સમ્બન્ધ જીવન્ત હોનેસે, ચેતયિતા યદિ પુદ્ગલાદિ હો તો ચેતયિતા પુદ્ગલાદિ હી હોના ચાહિયે . (અર્થાત્ ચેતયિતા પુદ્ગલાદિસ્વરૂપ હી હોના ચાહિએ); ઐસા હોને પર, ચેતયિતાકે સ્વદ્રવ્યકા ઉચ્છેદ હો જાયગા . કિન્તુ દ્રવ્યકા ઉચ્છેદ તો નહીં હોતા, ક્યોંકિ એક દ્રવ્યકા અન્ય દ્રવ્યરૂપમેં સંક્રમણ હોનેકા તો પહલે હી નિષેધ કર દિયા હૈ . ઇસસે (યહ સિદ્ધ હુઆ કિ) ચેતયિતા પુદ્ગલાદિકા નહીં હૈ . (આગે ઔર વિચાર કરતે હૈં :) ચેતયિતા યદિ પુદ્ગલાદિકા નહીં હૈ તો ચેતયિતા કિસકા હૈ ? ચેતયિતાકા હી