અપિ ચ સેટિકાત્ર તાવચ્છવેતગુણનિર્ભરસ્વભાવં દ્રવ્યમ્ . તસ્ય તુ વ્યવહારેણ શ્વૈત્યં કુડયાદિ પરદ્રવ્યમ્ . અથાત્ર કુડયાદેઃ પરદ્રવ્યસ્ય શ્વૈત્યસ્ય શ્વેતયિત્રી સેટિકા કિં ભવતિ કિં ન ભવતીતિ તદુભયતત્ત્વસમ્બન્ધો મીમાંસ્યતે — યદિ સેટિકા કુડયાદેર્ભવતિ તદા યસ્ય યદ્ભવતિ તત્તદેવ ભવતિ યથાત્મનો જ્ઞાનં ભવદાત્મૈવ ભવતીતિ તત્ત્વસમ્બન્ધે જીવતિ સેટિકા કુડયાદેર્ભવન્તી કુડયાદિરેવ ભવેત્, એવં સતિ સેટિકાયાઃ સ્વદ્રવ્યોચ્છેદઃ . ન ચ દ્રવ્યાન્તરસંક્ર મસ્ય પૂર્વમેવ પ્રતિષિદ્ધત્વાદ્દ્રવ્યસ્યાસ્ત્યુચ્છેદઃ . તતો ન ભવતિ સેટિકા કુડયાદેઃ . યદિ ન ભવતિ સેટિકા કુડયાદેસ્તર્હિ કસ્ય સેટિકા ભવતિ ? સેટિકાયા એવ સેટિકા ભવતિ . નનુ કતરાઽન્યા સેટિકા સેટિકાયા યસ્યાઃ સેટિકા ભવતિ ? ન ખલ્વન્યા ચેતયિતા હૈ . (ઇસ) ચેતયિતાસે ભિન્ન દૂસરા ઐસા કૌનસા ચેતયિતા હૈ કિ જિસકા (યહ) ચેતયિતા હૈ ? (ઇસ) ચેતયિતાસે ભિન્ન અન્ય કોઈ ચેતયિતા નહીં હૈ, કિન્તુ વે દો સ્વ-સ્વામિરૂપ અંશ હી હૈં . યહાઁ સ્વ-સ્વામિરૂપ અંશોંકે વ્યવહારસે ક્યા સાધ્ય હૈ? કુછ ભી સાધ્ય નહીં હૈ . તબ ફિ ર દર્શક કિસીકા નહીં હૈ, દર્શક દર્શક હી હૈ — યહ નિશ્ચય હૈ .

(ઇસપ્રકાર યહાઁ યહ બતાયા ગયા હૈ કિ : ‘આત્મા પરદ્રવ્યકો દેખતા હૈ અથવા શ્રદ્ધા કરતા હૈ’ — યહ વ્યવહારકથન હૈ . ‘આત્મા અપનેકો દેખતા હૈ અથવા શ્રદ્ધા કરતા હૈ’ — ઇસ કથનમેં ભી સ્વ-સ્વામિ-અંશરૂપ વ્યવહાર હૈ; ‘દર્શક દર્શક હી હૈ’ — યહ નિશ્ચય હૈ .)

ઔર (જિસપ્રકાર જ્ઞાયક તથા દર્શકકે સમ્બન્ધમેં દૃર્ષ્ટાન્ત-દાર્ષ્ટાન્તસે કહા હૈ) ઇસીપ્રકાર અપોહક (ત્યાગ કરનેવાલે)કે સમ્બન્ધમેં કહા જાતા હૈ; — ઇસ જગતમેં કલઈ હૈ વહ શ્વેતગુણસે પરિપૂર્ણ સ્વભાવવાલા દ્રવ્ય હૈ . દીવાર-આદિ પરદ્રવ્ય વ્યવહારસે ઉસ કલઈકા શ્વૈત્ય હૈ (અર્થાત્ કલઈ દ્વારા શ્વેત કિયે જાને યોગ્ય પદાર્થ હૈ) . અબ, શ્વેત કરનેવાલી કલઈ, શ્વેત કી જાને યોગ્ય જો દીવાર-આદિ પરદ્રવ્ય ઉસકી હૈ યા નહીં ?’ — ઇસપ્રકાર ઉન દોનોંકે તાત્ત્વિક સમ્બન્ધકા યહાઁ વિચાર કિયા જાતા હૈ : — યદિ કલઈ દીવાર-આદિ પરદ્રવ્યકી હો તો ક્યા હો સો પહલે વિચાર કરતે હૈં : – ‘જિસકા જો હોતા હૈ વહ વહી હોતા હૈ, જૈસે આત્માકા જ્ઞાન હોનેસે વહ આત્મા હી હૈ;’ — ઐસા તાત્ત્વિક સમ્બન્ધ જીવન્ત (વિદ્યમાન) હોનેસે, કલઈ યદિ દીવાર-આદિકી હો તો કલઈ વહ દીવાર-આદિ હી હોની ચાહિએ (અર્થાત્ કલઈ દીવાર-આદિ સ્વરૂપ હી હોની ચાહિએ); ઐસા હોને પર, કલઈકે સ્વદ્રવ્યકા ઉચ્છેદ હો જાયેગા . પરન્તુ દ્રવ્યકા ઉચ્છેદ તો નહીં હોતા, ક્યોંકિ એક દ્રવ્યકા અન્ય દ્રવ્યરૂપમેં સંક્રમણ હોનેકા તો પહલે હી નિષેધ કિયા ગયા હૈ . ઇસલિયે (યહ સિદ્ધ હુઆ કિ) કલઈ દીવાર-આદિકી નહીં હૈ . (આગે ઔર વિચાર કરતે હૈં :) યદિ કલઈ દીવાર-

૫૧૦