સેટિકા સેટિકાયાઃ, કિન્તુ સ્વસ્વામ્યંશાવેવાન્યૌ . કિમત્ર સાધ્યં સ્વસ્વામ્યંશવ્યવહારેણ ? ન કિમપિ . તર્હિ ન કસ્યાપિ સેટિકા, સેટિકા સેટિકૈવેતિ નિશ્ચયઃ . યથાયં દ્રષ્ટાન્તસ્તથાયં દાર્ષ્ટાન્તિક : — ચેતયિતાત્ર તાવદ્ જ્ઞાનદર્શનગુણનિર્ભરપરાપોહનાત્મક- સ્વભાવં દ્રવ્યમ્ . તસ્ય તુ વ્યવહારેણાપોહ્યં પુદ્ગલાદિ પરદ્રવ્યમ્ . અથાત્ર પુદ્ગલાદેઃ પરદ્રવ્યસ્યા- પોહ્યસ્યાપોહકશ્ચેતયિતા કિં ભવતિ કિં ન ભવતીતિ તદુભયતત્ત્વસમ્બન્ધો મીમાંસ્યતે — યદિ ચેતયિતા પુદ્ગલાદેર્ભવતિ તદા યસ્ય યદ્ભવતિ તત્તદેવ ભવતિ યથાત્મનો જ્ઞાનં ભવદાત્મૈવ ભવતીતિ તત્ત્વસમ્બન્ધે જીવતિ ચેતયિતા પુદ્ગલાદેર્ભવન્ પુદ્ગલાદિરેવ ભવેત્; એવં સતિ ચેતયિતુઃ સ્વદ્રવ્યોચ્છેદઃ . ન ચ દ્રવ્યાન્તરસંક્ર મસ્ય પૂર્વમેવ પ્રતિષિદ્ધત્વાદ્દ્રવ્યસ્યાસ્ત્યુચ્છેદઃ . તતો ન ભવતિ ચેતયિતા પુદ્ગલાદેઃ . યદિ ન ભવતિ ચેતયિતા પુદ્ગલાદેસ્તર્હિ કસ્ય ચેતયિતા ભવતિ ? ચેતયિતુરેવ ચેતયિતા ભવતિ . નનુ કતરોઽન્યશ્ચેતયિતા ચેતયિતુર્યસ્ય ચેતયિતા ભવતિ ? ન ખલ્વન્યશ્ચેતયિતા ચેતયિતુઃ, કિન્તુ સ્વસ્વામ્યંશાવેવાન્યૌ . કિમત્ર આદિકી નહીં હૈ તો કલઈ કિસકી હૈ ? કલઈકી હી કલઈ હૈ . (ઇસ) કલઈસે ભિન્ન ઐસી દૂસરી કૌનસી કલઈ હૈ કિ જિસકી (યહ) કલઈ હૈ ? (ઇસ) કલઈસે ભિન્ન અન્ય કોઈ કલઈ નહીં હૈ, કિન્તુ વે દો સ્વ-સ્વામિરૂપ અંશ હી હૈં . યહાઁ સ્વ-સ્વામિરૂપ અંશોંકે વ્યવહારસે ક્યા સાધ્ય હૈ ? કુછ ભી સાધ્ય નહીં હૈ . તબ ફિ ર કલઈ કિસીકી નહીં હૈ, કલઈ કલઈ હી હૈ — યહ નિશ્ચય હૈ . જૈસે યહ દૃષ્ટાન્ત હૈ, ઉસીપ્રકાર યહ દાર્ષ્ટાન્ત દિયા જાતા હૈ : — ઇસ જગતમેં જો ચેતયિતા હૈ વહ, જિસકા જ્ઞાનદર્શનગુણસે પરિપૂર્ણ, પરકે અપોહનસ્વરૂપ (ત્યાગસ્વરૂપ) સ્વભાવ હૈ ઐસા દ્રવ્ય હૈ . પુદ્ગલાદિકા પરદ્રવ્ય વ્યવહારસે ઉસ ચેતયિતાકા અપોહ્ય (ત્યાજ્ય) હૈ . અબ, ‘અપોહક ( – ત્યાગ કરનેવાલા) ચેતયિતા, અપોહ્ય (ત્યાજ્ય) જો પુદ્ગલાદિકા પરદ્રવ્ય ઉસકા હૈ યા નહીં ?’ — ઇસપ્રકાર ઉન દોનોંકે તાત્ત્વિક સમ્બન્ધકા યહાઁ વિચાર કિયા જાતા હૈ : — યદિ ચેતયિતા પુદ્ગલાદિકા હો તો ક્યા હો યહ પહલે વિચાર કરતે હૈં : ‘જિસકા જો હોતા હૈ વહ વહી હોતા હૈ, જૈસે આત્માકા જ્ઞાન હોનેસે જ્ઞાન વહ આત્મા હી હૈ :’ — ઐસા તાત્ત્વિક સમ્બન્ધ જીવન્ત હોનેસે, ચેતયિતા યદિ પુદ્ગલાદિકા હો તો ચેતયિતા પુદ્ગલાદિ હી હોના ચાહિએ (અર્થાત્ ચેતયિતા પુદ્ગલાદિસ્વરૂપ હી હોના ચાહિએ); ઐસા હોને પર, ચેતયિતાકે સ્વદ્રવ્યકા ઉચ્છેદ હો જાયેગા . પરન્તુ દ્રવ્યકા ઉચ્છેદ તો નહીં હોતા, ક્યોંકિ એક દ્રવ્યકા અન્ય દ્રવ્યરૂપમેં સંક્રમણ હોનેકા પહલે હી નિષેધ કિયા હૈ . ઇસલિયે (યહ સિદ્ધ હુઆ કિ) ચેતયિતા પુદ્ગલાદિકા નહીં હૈ . (આગે ઔર વિચાર કરતે હૈં :) યદિ ચેતયિતા પુદ્ગલાદિકા નહીં હૈ તો ચેતયિતા કિસકા હૈ ? ચેતયિતાકા હી ચેતયિતા હૈ . (ઇસ) ચેતયિતાસે ભિન્ન ઐસા દૂસરા કૌનસા ચેતયિતા હૈ કિ જિસકા (યહ) ચેતયિતા હૈ ? (ઇસ) ચેતયિતાસે ભિન્ન અન્ય કોઈ ચેતયિતા નહીં હૈ, કિન્તુ વે દો સ્વ-સ્વામિરૂપ અંશ હી હૈં . યહાઁ સ્વસ્વામિરૂપ