જ્ઞાનં હિ પરદ્રવ્યં કિંચિદપિ ન ગૃહ્ણાતિ ન મુંચતિ ચ, પ્રાયોગિકગુણસામર્થ્યાત્ વૈસ્રસિકગુણસામર્થ્યાદ્વા જ્ઞાનેન પરદ્રવ્યસ્ય ગૃહીતું મોક્તું ચાશક્યત્વાત્ . પરદ્રવ્યં ચ ન જ્ઞાનસ્યામૂર્તાત્મદ્રવ્યસ્ય મૂર્તપુદ્ગલદ્રવ્યત્વાદાહારઃ . તતો જ્ઞાનં નાહારકં ભવતિ . અતો જ્ઞાનસ્ય દેહો ન શંક નીયઃ .
ટીકા : — જ્ઞાન પરદ્રવ્યકો કિંચિત્માત્ર ભી ન તો ગ્રહણ કરતા હૈ ઔર ન છોડતા હૈ, ક્યોંકિ પ્રાયોગિક (અર્થાત્ પર નિમિત્તસે ઉત્પન્ન) ગુણકી સામર્થ્યસે તથા વૈસ્રસિક (અર્થાત્ સ્વાભાવિક) ગુણકી સામર્થ્યસે જ્ઞાનકે દ્વારા પરદ્રવ્યકા ગ્રહણ તથા ત્યાગ કરના અશક્ય હૈ. ઔર, (કર્મ-નોકર્માદિરૂપ) પરદ્રવ્ય જ્ઞાનકા — અમૂર્તિક આત્મદ્રવ્યકા — આહાર નહીં હૈ, ક્યોંકિ વહ મૂર્તિક પુદ્ગલદ્રવ્ય હૈ; (અમૂર્તિકકે મૂર્તિક આહાર નહીં હોતા). ઇસલિયે જ્ઞાન આહારક નહીં હૈ. ઇસલિયે જ્ઞાનકે દેહકી શંકા ન કરની ચાહિએ.
(યહાઁ ‘જ્ઞાન’ સે ‘આત્મા’ સમઝના ચાહિએ; ક્યોંકિ, અભેદ વિવક્ષાસે લક્ષણમેં હી લક્ષ્યકા વ્યવહાર કિયા જાતા હૈ. ઇસ ન્યાયસે ટીકાકાર આચાર્યદેવ આત્માકો જ્ઞાન હી કહતે આયે હૈં.)
ભાવાર્થ : — જ્ઞાનસ્વરૂપ આત્મા અમૂર્તિક હૈ ઔર આહાર તો કર્મ-નોકર્મરૂપ પુદ્ગલમય મૂર્તિક હૈ; ઇસલિએ પરમાર્થતઃ આત્માકે પુદ્ગલમય આહાર નહીં હૈ. ઔર આત્માકા ઐસા હી સ્વભાવ હૈ કિ વહ પરદ્રવ્યકો કદાપિ ગ્રહણ નહીં કરતા; — સ્વભાવરૂપ પરિણમિત હો યા વિભાવરૂપ પરિણમિત હો, — અપને હી પરિણામકા ગ્રહણ-ત્યાગ હોતા હૈ, પરદ્રવ્યકા ગ્રહણ-ત્યાગ તો કિંચિત્માત્ર ભી નહીં હોતા.
ઇસપ્રકાર આત્માકે આહાર ન હોનેસે ઉસકે દેહ હી નહીં હૈ..૪૦૪ સે ૪૦૭..
જબ કિ આત્માકે દેહ હૈ હી નહીં, ઇસલિયે પુદ્ગલમય દેહસ્વરૂપ લિંગ ( – વેષ, બાહ્ય ચિહ્ન) મોક્ષકા કારણ નહીં હૈ — ઇસ અર્થકા, આગામી ગાથાઓંકા સૂચક કાવ્ય કહતે હૈંઃ —
શ્લોકાર્થ : — [એવં શુદ્ધસ્ય જ્ઞાનસ્ય દેહઃ એવ ન વિદ્યતે ] ઇસપ્રકાર શુદ્ધજ્ઞાનકે દેહ હી નહીં હૈ; [તતઃ જ્ઞાતુઃ દેહમયં લિઙ્ગં મોક્ષકારણમ્ ન ] ઇસલિએ જ્ઞાતાકો દેહમય ચિહ્ન મોક્ષકા કારણ નહીં હૈ.૨૩૮.
૫૭૮