તદતત્ત્વમેકાનેકત્વં સદસત્ત્વં નિત્યાનિત્યત્વં ચ પ્રકાશત એવ .
નનુ યદિ જ્ઞાનમાત્રત્વેઽપિ આત્મવસ્તુનઃ સ્વયમેવાનેકાન્તઃ પ્રકાશતે, તર્હિ કિમર્થમર્હદ્ભિસ્તત્સાધનત્વેનાઽનુશાસ્યતેઽનેકાન્તઃ ? અજ્ઞાનિનાં જ્ઞાનમાત્રાત્મવસ્તુપ્રસિદ્ધયર્થમિતિ બ્રૂમઃ . ન ખલ્વનેકાન્તમન્તરેણ જ્ઞાનમાત્રમાત્મવસ્ત્વેવ પ્રસિધ્યતિ . તથા હિ — ઇહ હિ સ્વભાવત એવ બહુભાવનિર્ભરે વિશ્વે સર્વભાવાનાં સ્વભાવેનાદ્વૈતેઽપિ દ્વૈતસ્ય નિષેદ્ધુમશક્યત્વાત્ સમસ્તમેવ વસ્તુ સ્વપરરૂપપ્રવૃત્તિવ્યાવૃત્તિભ્યામુભયભાવાધ્યાસિતમેવ . તત્ર યદાયં જ્ઞાનમાત્રો ભાવઃ શેષભાવૈઃ સહ સ્વરસભરપ્રવૃત્તજ્ઞાતૃજ્ઞેયસમ્બન્ધતયાઽનાદિજ્ઞેયપરિણમનાત્ જ્ઞાનતત્ત્વં પરરૂપેણ પ્રતિપદ્યાજ્ઞાની ભૂત્વા નાશમુપૈતિ, તદા સ્વરૂપેણ તત્ત્વં દ્યોતયિત્વા જ્ઞાતૃત્વેન પરિણમનાજ્જ્ઞાની કુર્વન્નનેકાન્ત એવ તમુદ્ગમયતિ ૧ . યદા તુ સર્વં વૈ ખલ્વિદમાત્મેતિ અજ્ઞાનતત્ત્વં સ્વરૂપેણ પ્રતિપદ્ય વિશ્વોપાદાનેનાત્માનં પ્રવર્તમાન, એક સમયકી મર્યાદાવાલે અનેક વૃત્તિ-અંશોં-રૂપસે પરિણતપનેકે દ્વારા અનિત્યત્વ હૈ. (ઇસપ્રકાર જ્ઞાનમાત્ર આત્મવસ્તુકો ભી, તત્-અતત્પના ઇત્યાદિ દો-દો વિરુદ્ધ શક્તિયાઁ સ્વયમેવ પ્રકાશિત હોતી હૈં, ઇસલિયે અનેકાન્ત સ્વયમેવ પ્રકાશિત હોતા હૈ.)
(પ્રશ્ન — ) યદિ આત્મવસ્તુકો, જ્ઞાનમાત્રતા હોને પર ભી, સ્વયમેવ અનેકાન્ત પ્રકાશતા હૈ, તબ ફિ ર અર્હન્ત ભગવાન ઉસકે સાધનકે રૂપમેં અનેકાન્તકા (-સ્યાદ્વાદકા) ઉપદેશ ક્યોં દેતે હૈં ?
(ઉત્તર — ) અજ્ઞાનિયોંકે જ્ઞાનમાત્ર આત્મવસ્તુકી પ્રસિદ્ધિ કરનેકે લિયે ઉપદેશ દેતે હૈં ઐસા હમ કહતે હૈં. વાસ્તવમેં અનેકાન્ત ( – સ્યાદ્વાદ) કે બિના જ્ઞાનમાત્ર આત્મવસ્તુ હી પ્રસિદ્ધ નહીં હો સકતી. ઇસીકો ઇસપ્રકાર સમઝાતે હૈં : —
સ્વભાવસે હી બહુતસે ભાવોંસે ભરે હુએ ઇસ વિશ્વમેં સર્વ ભાવોંકા સ્વભાવસે અદ્વૈત હોને પર ભી, દ્વૈતકા નિષેધ કરના અશક્ય હોનેસે સમસ્ત વસ્તુસ્વરૂપમેં પ્રવૃત્તિ ઔર પરરૂપસે વ્યાવૃત્તિકે દ્વારા દોનોં ભાવોંસે અધ્યાસિત હૈ (અર્થાત્ સમસ્ત વસ્તુ સ્વરૂપમેં પ્રવર્તમાન હોનેસે ઔર પરરૂપસે ભિન્ન રહનેસે પ્રત્યેક વસ્તુમેં દોનોં ભાવ રહ રહે હૈં). વહાઁ, જબ યહ જ્ઞાનમાત્ર ભાવ (-આત્મા), શેષ (બાકીકે) ભાવોંકે સાથ નિજ રસકે ભારસે પ્રવર્તિત જ્ઞાતા – જ્ઞેયકે સમ્બન્ધકે કારણ ઔર અનાદિ કાલસે જ્ઞેયોંકે પરિણમનકે કારણ જ્ઞાનતત્ત્વકો પરરૂપ માનકર (અર્થાત્ જ્ઞેયરૂપસે અંગીકાર કરકે) અજ્ઞાની હોતા હુઆ નાશકો પ્રાપ્ત હોતા હૈ, તબ (ઉસે જ્ઞાનમાત્ર ભાવકા) સ્વ-રૂપસે ( – જ્ઞાનરૂપસે) તત્પના પ્રકાશિત કરકે (અર્થાત્ જ્ઞાન જ્ઞાનરૂપસે હી હૈ ઐસા પ્રગટ કરકે), જ્ઞાતારૂપસે પરિણમનકે કારણ જ્ઞાની કરતા હુઆ, અનેકાન્ત હી ( – સ્યાદ્વાદ હી) ઉસકા ઉદ્ધાર કરતા હૈ — નાશ નહીં હોને દેતા.૧.
૫૯૪