ર્વિશ્વાદ્ભિન્નમવિશ્વવિશ્વઘટિતં તસ્ય સ્વતત્ત્વં સ્પૃશેત્ ..૨૪૯..
[ઉજ્ઝિત-નિજ-પ્રવ્યક્તિ-રિક્તીભવદ્ ] અપની વ્યક્તિ (પ્રગટતા) કો છોડ દેનેસે રિક્ત ( – શૂન્ય) હુઆ, [પરિતઃ પરરૂપે એવ વિશ્રાન્તં ] સમ્પૂર્ણતયા પરરૂપમેં હી વિશ્રાંત (અર્થાત્ પરરૂપકે ઊ પર હી આધાર રખતા હુઆ) ઐસે [પશોઃ જ્ઞાનં ] પશુકા જ્ઞાન ( – પશુવત્ એકાન્તવાદીકા જ્ઞાન) [સીદતિ ] નાશકો પ્રાપ્ત હોતા હૈ; [સ્યાદ્વાદિનઃ તત્ પુનઃ ] ઔર સ્યાદ્વાદીકા જ્ઞાન તો, [‘યત્ તત્ તત્ ઇહ સ્વરૂપતઃ તત્’ ઇતિ ] ‘જો તત્ હૈ વહ સ્વરૂપસે તત્ હૈ (અર્થાત્ પ્રત્યેક તત્ત્વકો — વસ્તુકો સ્વરૂપસે તત્પના હૈ)’ ઐસી માન્યતાકે કારણ [દૂરઉન્મગ્ન-ઘન-સ્વભાવ-ભરતઃ ] અત્યન્ત પ્રગટ હુએ જ્ઞાનઘનરૂપ સ્વભાવકે ભારસે, [પૂર્ણં સમુન્મજ્જતિ ] સમ્પૂર્ણ ઉદિત (પ્રગટ) હોતા હૈ.
ભાવાર્થ : — કોઈ સર્વથા એકાન્તવાદી તો યહ માનતા હૈ કિ — ઘટજ્ઞાન ઘટકે આધારસે હી હોતા હૈ, ઇસલિયે જ્ઞાન સબ પ્રકારસે જ્ઞેયોં પર હી આધાર રખતા હૈ. ઐસા માનનેવાલે એકાન્તવાદીકે જ્ઞાનકો તો જ્ઞેય પી ગયે હૈં, જ્ઞાન સ્વયં કુછ નહીં રહા. સ્યાદ્વાદી તો ઐસા માનતે હૈં કિ — જ્ઞાન અપને સ્વરૂપસે તત્સ્વરૂપ (જ્ઞાનસ્વરૂપ) હી હૈ, જ્ઞેયાકાર હોને પર ભી જ્ઞાનત્વકો નહીં છોડતા. ઐસી યથાર્થ અનેકાન્ત સમઝકે કારણ સ્યાદ્વાદીકો જ્ઞાન (અર્થાત્ જ્ઞાનસ્વરૂપ આત્મા) પ્રગટ પ્રકાશિત હોતા હૈ.
ઇસપ્રકાર સ્વરૂપસે તત્પનેકા ભંગ કહા હૈ.૨૪૮.
(અબ, દૂસરે ભંગકા કલશરૂપ કાવ્ય કહતે હૈં : — )
શ્લોકાર્થ : — [પશુઃ ] પશુ અર્થાત્ સર્વથા એકન્તવાદી અજ્ઞાની, [‘વિશ્વં જ્ઞાનમ્’ ઇતિ પ્રતર્ક્ય ] ‘વિશ્વ જ્ઞાન હૈ (અર્થાત્ સર્વ જ્ઞેયપદાર્થ આત્મા હૈં)’ ઐસા વિચાર કરકે [સકલં સ્વતત્ત્વ- આશયા દૃષ્ટવા ] સબકો ( – સમસ્ત વિશ્વકો) નિજતત્ત્વકી આશાસે દેખકર [વિશ્વમયઃ ભૂત્વા ] વિશ્વમય ( – સમસ્ત જ્ઞેયપદાર્થમય) હોકર, [પશુઃ ઇવ સ્વચ્છન્દમ્ આચેષ્ટતે ] પશુકી ભાઁતિ સ્વચ્છંદતયા ચેષ્ટા કરતા હૈ — પ્રવૃત્ત હોતા હૈ; [પુનઃ ] ઔર [સ્યાદ્વાદદર્શી ] સ્યાદ્વાદકા દેખનેવાલા તો યહ માનતા હૈ કિ — [‘યત્ તત્ તત્ પરરૂપતઃ ન તત્’ ઇતિ ] ‘જો તત્ હૈ વહ પરરૂપસે તત્ નહીં હૈ (અર્થાત્ પ્રત્યેક તત્ત્વકો સ્વરૂપસે તત્પના હોને પર ભી પરરૂપસે અતત્પના હૈ),’ ઇસલિયે [વિશ્વાત્ ભિન્નમ્ અવિશ્વવિશ્વઘટિતં ] વિશ્વસે ભિન્ન ઐસે તથા વિશ્વસે ( – વિશ્વકે નિમિત્તસે)
૫૯૮