તુચ્છીભૂય પશુઃ પ્રણશ્યતિ ચિદાકારાન્ સહાર્થૈર્વમન્ .
ત્યક્તાર્થોઽપિ ન તુચ્છતામનુભવત્યાકારકર્ષી પરાન્ ..૨૫૫..
સીદત્યેવ ન કિંચનાપિ કલયન્નત્યન્તતુચ્છઃ પશુઃ .
પૂર્ણસ્તિષ્ઠતિ બાહ્યવસ્તુષુ મુહુર્ભૂત્વા વિનશ્યત્સ્વપિ ..૨૫૬..
શ્લોકાર્થ : — [પશુઃ ] પશુ અર્થાત્ સર્વથા એકાન્તવાદી અજ્ઞાની, [સ્વક્ષેત્ર – સ્થિતયે પૃથગ્વિધ-પરક્ષેત્ર-સ્થિત-અર્થ-ઉજ્ઝનાત્ ] સ્વક્ષેત્રમેં રહનેકે લિયે ભિન્ન-ભિન્ન પરક્ષેત્રમેં રહે હુએ જ્ઞેય પદાર્થોંકો છોડનેસે, [અર્થૈઃ સહ ચિદ્ આકારાન્ વમન્ ] જ્ઞેય પદાર્થોંકે સાથ ચૈતન્યકે આકારોંકા ભી વમન કરતા હુઆ (અર્થાત્ જ્ઞેય પદાર્થોંકે નિમિત્તસે ચૈતન્યમેં જો આકાર હોતા હૈ ઉનકો ભી છોડતા હુઆ) [તુચ્છીભૂય ] તુચ્છ હોકર [પ્રણશ્યતિ ] નાશકો પ્રાપ્ત હોતા હૈ; [સ્યાદ્વાદી તુ ] ઔર સ્યાદ્વાદી તો [સ્વધામનિ વસન્ ] સ્વક્ષેત્રમેં રહતા હુઆ, [પરક્ષેત્રે નાસ્તિતાં વિદન્ ] પરક્ષેત્રમેં અપના નાસ્તિત્વ જાનતા હુઆ [ત્યક્ત-અર્થઃ અપિ ] (પરક્ષેત્રમેં રહે હુએ) જ્ઞેય પદાર્થોંકો છોડતા હુઆ ભી [પરાન્ આકારકર્ષી ] વહ પર પદાર્થોંમેંસે ચૈતન્યકે આકારોંકો ખીંચતા હૈ (અર્થાત્ જ્ઞેયપદાર્થોંકે નિમિત્તસે હોનેવાલે ચૈતન્યકે આકારોંકો નહીં છોડતા) [તુચ્છતામ્ અનુભવતિ ન ] ઇસલિયે તુચ્છતાકો પ્રાપ્ત નહીં હોતા
ભાવાર્થ : — ‘પરક્ષેત્રમેં રહે હુએ જ્ઞેય પદાર્થોંકે આકારરૂપ ચૈતન્યકે આકાર હોતે હૈં, ઉન્હેં યદિ મૈં અપના બનાઊઁગા તો સ્વક્ષેત્રમેં હી રહનેકે સ્થાન પર પરક્ષેત્રમેં ભી વ્યાપ્ત હો જાઊઁગા’ ઐસા માનકર અજ્ઞાની એકાન્તવાદી પરક્ષેત્રમેં રહે હુએ જ્ઞેય પદાર્થોંકે સાથ હી સાથ ચૈતન્યકે આકારોંકો ભી છોડ દેતા હૈ; ઇસપ્રકાર સ્વયં ચૈતન્યકે આકારોંસે રહિત તુચ્છ હોતા હૈ, નાશકો પ્રાપ્ત હોતા હૈ. ઔર સ્યાદ્વાદી તો સ્વક્ષેત્રમેં રહતા હુઆ, પરક્ષેત્રમેં અપને નાસ્તિત્વકો જાનતા હુઆ, જ્ઞેય પદાર્થોંકો છોડકર ભી ચૈતન્યકે આકારોંકો નહીં છોડતા; ઇસલિયે વહ તુચ્છ નહીં હોતા, નષ્ટ નહીં હોતા.
ઇસપ્રકાર પરક્ષેત્રકી અપેક્ષાસે નાસ્તિત્વકા ભંગ કહા હૈ.૨૫૫.
(અબ, નવવેં ભંગકા કલશરૂપ કાવ્ય કહતે હૈં : — )
શ્લોકાર્થ : — [પશુઃ ] પશુ અર્થાત્ સર્વથા એકાન્તવાદી અજ્ઞાની, [પૂર્વ-આલમ્બિત-