નિર્જ્ઞાનાત્ક્ષણભંગસંગપતિતઃ પ્રાયઃ પશુર્નશ્યતિ .
ટંકોત્કીર્ણઘનસ્વભાવમહિમ જ્ઞાનં ભવન્ જીવતિ ..૨૬૦..
અધ્યાસ્ય શદ્ધ-સ્વભાવ-ચ્યુતઃ ] સર્વ ભાવરૂપ ભવનકા આત્મામેં અધ્યાસ કરકે (અર્થાત્ આત્મા સર્વ જ્ઞેય પદાર્થોંકે ભાવરૂપ હૈ, ઐસા માનકર) શુદ્ધ સ્વભાવસે ચ્યુત હોતા હુઆ, [અનિવારિતઃ સર્વત્ર અપિ સ્વૈરં ગતભયઃ ક્રીડતિ ] કિસી પરભાવકો શેષ રખે બિના સર્વ પરભાવોંમેં સ્વચ્છન્દતાપૂર્વક નિર્ભયતાસે (નિઃશંકતયા) ક્રીડા કરતા હૈ; [સ્યાદ્વાદી તુ ] ઔર સ્યાદ્વાદી તો [સ્વસ્ય સ્વભાવં ભરાત્ આરૂઢઃ ] અપને સ્વભાવમેં અત્યન્ત આરૂઢ હોતા હુઆ, [પરભાવ-ભાવ-વિરહ-વ્યાલોક-નિષ્કમ્પિતઃ ] પરભાવરૂપ ભવનકે અભાવકી દૃષ્ટિકે કારણ (અર્થાત્ આત્મા પરદ્રવ્યોંકે ભાવરૂપસે નહીં હૈ — ઐસા જાનતા હોનેસે) નિષ્કમ્પ વર્તતા હુઆ, [વિશુદ્ધઃ એવ લસતિ ] શુદ્ધ હી વિરાજિત રહતા હૈ
ભાવાર્થ : — એકાન્તવાદી સર્વ પરભાવોંકો નિજરૂપ જાનકર અપને શુદ્ધ સ્વભાવસે ચ્યુત હોતા હુઆ સર્વત્ર (સર્વ પરભાવોંમેં) સ્વેચ્છાચારિતાસે નિઃશંકતયા પ્રવૃત્ત હોતા હૈ; ઔર સ્યાદ્વાદી તો, પરભાવોંકો જાનતા હુઆ ભી, અપને શુદ્ધ જ્ઞાનસ્વભાવકો સર્વ પરભાવોંસે ભિન્ન અનુભવ કરતા હુઆ, શોભિત હોતા હૈ.
ઇસપ્રકાર પરભાવકી અપેક્ષાસે નાસ્તિત્વકા ભંગ કહા હૈ.૨૫૯.
(અબ, તેરહવેં ભંગકા કલશરૂપ કાવ્ય કહતે હૈં : — )
શ્લોકાર્થ : — [પશુઃ ] પશુ અર્થાત્ એકાન્તવાદી અજ્ઞાની, [પ્રાદુર્ભાવ-વિરામ-મુદ્રિત- વહત્-જ્ઞાન-અંશ-નાના-આત્મના નિર્જ્ઞાનાત્ ] ઉત્પાદ-વ્યયસે લક્ષિત ઐસે બહતે ( – પરિણમિત હોતે) હુએ જ્ઞાનકે અંશરૂપ અનેકાત્મકતાકે દ્વારા હી (આત્માકા) નિર્ણય અર્થાત્ જ્ઞાન કરતા હુઆ, [ક્ષણભઙ્ગ-સંગ-પતિતઃ ] ૧ક્ષણભંગકે સંગમેં પડા હુઆ, [પ્રાયઃ નશ્યતિ ] બહુલતાસે નાશકો પ્રાપ્ત હોતા હૈ, [સ્યાદ્વાદી તુ ] ઔર સ્યાદ્વાદી તો [ચિદ્-આત્મના ચિદ્-વસ્તુ નિત્ય-ઉદિતં પરિમૃશન્ ] ચૈતન્યાત્મકતાકે દ્વારા ચૈતન્યવસ્તુકો નિત્ય-ઉદિત અનુભવ કરતા હુઆ, [ટંકોત્કીર્ણ-ઘન-સ્વભાવ- મહિમ જ્ઞાનં ભવન્ ] ટંકોત્કીર્ણઘનસ્વભાવ (ટંકોત્કીર્ણ પિંડરૂપ સ્વભાવ) જિસકી મહિમા હૈ ઐસે જ્ઞાનરૂપ વર્તતા હુઆ, [જીવતિ ] જીતા હૈ.
ભાવાર્થ : — એકાન્તવાદી જ્ઞેયોંકે આકારાનુસાર જ્ઞાનકો ઉત્પન્ન ઔર નષ્ટ હોતા હુઆ દેખકર,
૬૦૬
૧ક્ષણભંગ = ક્ષણ-ક્ષણમેં હોતા હુઆ નાશ; ક્ષણભંગુરતા; અનિત્યતા.