ક્વચિત્પુનરમેચકં સહજમેવ તત્ત્વં મમ .
પરસ્પરસુસંહતપ્રકટશક્તિ ચક્રં સ્ફુ રત્ ..૨૭૨..
જો યહ જ્ઞાનમાત્ર ભાવ મૈં હૂઁ વહ જ્ઞેયોંકે જ્ઞાનમાત્ર હી નહીં જાનના ચાહિયે; [જ્ઞેય-જ્ઞાન-કલ્લોલ- વલ્ગન્ ] (પરન્તુ) જ્ઞેયોંકે આકારસે હોનેવાલે જ્ઞાનકી કલ્લોલોંકે રૂપમેં પરિણમિત હોતા હુઆ વહ [જ્ઞાન-જ્ઞેય-જ્ઞાતૃમત્-વસ્તુમાત્રઃ જ્ઞેયઃ ] જ્ઞાન-જ્ઞેય-જ્ઞાતામય વસ્તુમાત્ર જાનના ચાહિયે. (અર્થાત્ સ્વયં હી જ્ઞાન, સ્વયં હી જ્ઞેય ઔર સ્વયં હી જ્ઞાતા — ઇસપ્રકાર જ્ઞાન-જ્ઞેય-જ્ઞાતારૂપ તીનોં ભાવયુક્ત વસ્તુમાત્ર જાનના ચાહિયે).
ભાવાર્થ : — જ્ઞાનમાત્ર ભાવ જ્ઞાતૃક્રિયારૂપ હોનેસે જ્ઞાનસ્વરૂપ હૈ. ઔર વહ સ્વયં હી નિમ્ન પ્રકારસે જ્ઞેયરૂપ હૈ. બાહ્ય જ્ઞેય જ્ઞાનસે ભિન્ન હૈ, વે જ્ઞાનમેં પ્રવિષ્ટ નહીં હોતે; જ્ઞેયોંકે આકારકી ઝલક જ્ઞાનમેં પડને પર જ્ઞાન જ્ઞેયાકારરૂપ દિખાઈ દેતા હૈ, પરન્તુ વે જ્ઞાનકી હી તરંગેં હૈં. વે જ્ઞાન તરંગેં હી જ્ઞાનકે દ્વારા જ્ઞાત હોતી હૈં. ઇસપ્રકાર સ્વયં હી સ્વતઃ જાનને યોગ્ય હોનેસે જ્ઞાનમાત્ર ભાવ હી જ્ઞેયરૂપ હૈ. ઔર સ્વયં હી અપના જાનનેવાલા હોનેસે જ્ઞાનમાત્ર ભાવ હી જ્ઞાતા હૈ. ઇસપ્રકાર જ્ઞાનમાત્ર ભાવ જ્ઞાન, જ્ઞેય ઔર જ્ઞાતા – ઇન તીનોં ભાવોંસે યુક્ત સામાન્યવિશેષસ્વરૂપ વસ્તુ હૈ. ‘ઐસા જ્ઞાનમાત્ર ભાવ મૈં હૂઁ ઇસપ્રકાર અનુભવ કરનેવાલા પુરુષ અનુભવ કરતા હૈ.૨૭૧.
આત્મા મેચક, અમેચક ઇત્યાદિ અનેક પ્રકારસે દિખાઈ દેતા હૈ તથાપિ યથાર્થ જ્ઞાની નિર્મલ જ્ઞાનકો નહીં ભૂલતા — ઇસ અર્થકા કાવ્ય કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — (જ્ઞાની કહતા હૈ : — ) [મમ તત્ત્વં સહજમ્ એવ ] મેરે તત્ત્વકા ઐસા સ્વભાવ હી હૈ કિ [ક્વચિત્ મેચકં લસતિ ] કભી તો વહ (આત્મતત્ત્વ) મેચક (અનેકાકાર, અશુદ્ધ) દિખાઈ દેતા હૈ, [ક્વચિત્ મેચક-અમેચકં ] કભી મેચક-અમેચક (દોનોંરૂપ) દિખાઈ દેતા હૈ [પુનઃ ક્વચિત્ અમેચકં ] ઔર કભી અમેચક (-એકાકાર શુદ્ધ) દિખાઈ દેતા હૈ; [તથાપિ ] તથાપિ [પરસ્પર-સુસંહત-પ્રગટ-શક્તિ-ચક્રં સ્ફુ રત્ તત્ ] પરસ્પર સુસંહત (-સુમિલિત, સુગ્રથિત) પ્રગટ શક્તિયોંકે સમૂહરૂપસે સ્ફુ રાયમાન વહ આત્મતત્ત્વ [અમલમેધસાં મનઃ ] નિર્મલ બુદ્ધિવાલોંકે મનકો [ન વિમોહયતિ ] વિમોહિત ( – ભ્રમિત) નહીં કરતા
ભાવાર્થ : — આત્મતત્ત્વ અનેક શક્તિયોંવાલા હોનેસે કિસી અવસ્થામેં કર્મોદયકે નિમિત્તસે
૬૨૨