રાગદ્વેષપરિગ્રહે સતિ યતો જાતં ક્રિયાકારકૈઃ .
તદ્વિજ્ઞાનઘનૌઘમગ્નમધુના કિંચિન્ન કિંચિત્કિલ ..૨૭૭..
(યદિ ‘વત્’ ન રખકર ‘અમૃતચન્દ્રરૂપ જ્યોતિ’ અર્થ કિયા જાય તો ભેદરૂપક અલઙ્કાર હોતા હૈ. ઔર ‘અમૃતચન્દ્રજ્યોતિ’ હી આત્માકા નામ કહા જાય તો અભેદરૂપક અલઙ્કાર હોતા હૈ.)
આત્માકો અમૃતમય ચન્દ્રમાકે સમાન કહને પર ભી, યહાઁ કહે ગયે વિશેષણોંકે દ્વારા આત્માકા ચન્દ્રમાકે સાથ વ્યતિરેક ભી હૈ; ક્યોંકિ ‘ધ્વસ્તમોહ’ વિશેષણ અજ્ઞાનાંધકારકા દૂર હોના બતલાતા હૈ, ‘વિમલપૂર્ણ’ વિશેષણ લાંછનરહિતતા તથા પૂર્ણતા બતલાતા હૈ, ‘નિઃસપત્નસ્વભાવ’ વિશેષણ રાહુબિમ્બસે તથા બાદલ આદિસે આચ્છાદિત ન હોના બતલાતા હૈ, ઔર ‘સમન્તાત્ જ્વલતુ’ સર્વ ક્ષેત્ર ઔર સર્વ કાલમેં પ્રકાશ કરના બતલાતા હૈ; ચન્દ્રમા ઐસા નહીં હૈ.
ઇસ શ્લોકમેં ટીકાકાર આચાર્યદેવને અપના ‘અમૃતચન્દ્ર’ નામ ભી બતાયા હૈ. સમાસ બદલકર અર્થ કરનેસે ‘અમૃતચન્દ્ર’ કે ઔર ‘અમૃતચન્દ્રજ્યોતિ’કે અનેક અર્થ હોતે હૈં જો કિ યથાસંભવ જાનને ચાહિયે.૨૭૬.
અબ, શ્રીમાન્ અમૃતચન્દ્રાચાર્યદેવ દો શ્લોક કહકર ઇસ સમયસારગ્રન્થકી ‘આત્મખ્યાતિ’ નામક ટીકા સમાપ્ત કરતે હૈં.
‘અજ્ઞાનદશામેં આત્મા સ્વરૂપકો ભૂલકર રાગદ્વેષમેં પ્રવૃત્ત હોતા થા, પરદ્રવ્યકી ક્રિયાકા કર્તા બનતા થા, ક્રિયાકે ફલકા ભોક્તા હોતા થા, — ઇત્યાદિ ભાવ કરતા થા; કિન્તુ અબ જ્ઞાનદશામેં વે ભાવ કુછ ભી નહીં હૈં ઐસા અનુભવ કિયા જાતા હૈ. — ઇસી અર્થકા પ્રથમ શ્લોક કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [યસ્માત્ ] જિસસે (અર્થાત્ જિસ પરસંયોગરૂપ બન્ધપર્યાયજનિત અજ્ઞાનસે) [પૂરા ] પ્રથમ [સ્વ-પરયોઃ દ્વૈતમ્ અભૂત્ ] અપના ઔર પરકા દ્વૈત હુઆ (અર્થાત્ સ્વપરકે મિશ્રિતપનારૂપ ભાવ હુઆ), [યતઃ અત્ર અન્તરં ભૂતં ] દ્વૈતભાવ હોને પર જિસસે સ્વરૂપમેં અન્તર પડ ગયા (અર્થાત્ બન્ધપર્યાય હી નિજરૂપ જ્ઞાત હુઈ), [યતઃ રાગ-દ્વેષ-પરિગ્રહે સતિ ] સ્વરૂપમેં અન્તર પડને પર જિસસે રાગદ્વેષકા ગ્રહણ હુઆ, [ક્રિયા-કારકૈઃ જાતં ] રાગદ્વેષકા ગ્રહણ હોને પર જિસસે ક્રિયાકે કારક ઉત્પન્ન હુએ (અર્થાત્ ક્રિયા ઔર કર્ત્તા-કર્માદિ કારકોંકા ભેદ પડ ગયા), [યતઃ ચ અનુભૂતિઃ ક્રિયાયાઃ અખિલં ફલં ભુઞ્જાના ખિન્ના ] કારક ઉત્પન્ન હોને પર જિસસે અનુભૂતિ
૬૨૬