yato yaṁ prāpyaṁ vikāryaṁ nirvartyaṁ ca vyāpyalakṣaṇamātmapariṇāmaṁ karma ātmanā svayamantarvyāpaken bhūtvādimadhyānteṣu vyāpya taṁ gr̥hṇatā tathā pariṇamatā tathotpadyamānen ca kriyamāṇaṁ jānannapi hi jñānī svayamantarvyāpako bhūtvā bahiḥsthasya paradravyasya pariṇāmaṁ mr̥ttikākalaśamivādimadhyānteṣu vyāpya na taṁ gr̥hṇāti na tathā pariṇamati na tathotpadyate ca, tataḥ prāpyaṁ vikāryaṁ nirvartyaṁ ca vyāpyalakṣaṇaṁ paradravyapariṇāmaṁ karmākurvāṇasya svapariṇāmaṁ jānato‘pi jñāninaḥ pudgalen sah na kartr̥karmabhāvaḥ .
pudgalakarmaphalaṁ jānato jīvasya sah pudgalen kartr̥karmabhāvaḥ kiṁ bhavati kiṁ na bhavatīti cet —
gāthārtha : — [jñānī ] jñānī [anekavidham ] anek prakārake [svakapariṇāmam ] apane pariṇāmako [jānan api ] jānatā huā bhī [ khalu ] niścayase [paradravyaparyāye ] paradravyakī paryāyameṁ [na api pariṇamati ] pariṇamit nahīṁ hotā, [ na gr̥hṇāti ] use grahaṇ nahīṁ karatā aur [na utpadyate ] us – rūp utpanna nahīṁ hotā .
ṭīkā : — prāpya, vikārya aur nirvartya aisā, vyāpyalakṣaṇavālā ātmāke pariṇāmasvarūp jo karma (kartākā kārya), usameṁ ātmā svayaṁ antarvyāpak hokar, ādi-madhya-antameṁ vyāpta hokar, use grahaṇ karatā huā, us-rūp pariṇaman karatā huā aur us-rūp utpanna hotā huā, us ātmapariṇāmako karatā hai; isaprakār ātmāke dvārā kiye jānevāle ātmapariṇāmako jñānī jānatā huā bhī, jaise miṭṭī svayaṁ ghaṛemeṁ antarvyāpak hokar, ādi-madhya-antameṁ vyāpta hokar, ghaṛeko grahaṇ karatī hai, ghaḍẹke rūpameṁ pariṇamit hotī hai aur ghaṛeke rūpameṁ utpanna hotī hai usīprakār, jñānī svayaṁ bāhyasthit aise paradravyake pariṇāmameṁ antarvyāpak hokar, ādi-madhya-antameṁ vyāpta hokar, use grahaṇ nahīṁ karatā, us-rūp pariṇamit nahīṁ hotā aur us-rūp utpanna nahīṁ hotā; isaliye yadyapi jñānī apane pariṇāmako jānatā hai tathāpi, prāpya, vikārya aur nirvartya aisā jo vyāpyalakṣaṇavālā paradravyapariṇāmasvarūp karma hai, use na karanevāle jñānīko pudgalake sāth kartākarmabhāv nahīṁ hai
bhāvārtha : — jaisā 76vīṁ gāthāmeṁ kahā hai tadanusār yahān̐ bhī jān lenā . vahān̐ ‘pudgalakarmako jānatā huā jñānī’ aisā kahā thā usake sthān par yahān̐ ‘apane pariṇāmako jānatā huā jñānī’ aisā kahā hai — itanā antar hai ..77..
ab praśna karatā hai ki pudgalakarmake phalako jānanevāle aise jīvako pudgalake sāth kartākarmabhāv (kartākarmapanā) hai yā nahīṁ ? usakā uttar kahate haiṁ : —
146