യത്കില ബാദരസൂക്ഷ്മൈകേന്ദ്രിയദ്വിത്രിചതുഃപഞ്ചേന്ദ്രിയപര്യാപ്താപര്യാപ്താ ഇതി ശരീരസ്യ സംജ്ഞാഃ സൂത്രേ ജീവസംജ്ഞാത്വേനോക്താഃ അപ്രയോജനാര്ഥഃ പരപ്രസിദ്ധയാ ഘൃതഘടവദ്വയവഹാരഃ . യഥാ ഹി കസ്യചിദാജന്മ- പ്രസിദ്ധൈകഘൃതകുമ്ഭസ്യ തദിതരകുമ്ഭാനഭിജ്ഞസ്യ പ്രബോധനായ യോയം ഘൃതകുമ്ഭഃ സ മൃണ്മയോ, ന ഘൃതമയ ഇതി തത്പ്രസിദ്ധയാ കുമ്ഭേ ഘൃതകുമ്ഭവ്യവഹാരഃ, തഥാസ്യാജ്ഞാനിനോ ലോകസ്യാസംസാരപ്രസിദ്ധാശുദ്ധജീവസ്യ ശുദ്ധജീവാനഭിജ്ഞസ്യ പ്രബോധനായ യോയം വര്ണാദിമാന് ജീവഃ സ ജ്ഞാനമയോ, ന വര്ണാദിമയ ഇതി തത്പ്രസിദ്ധയാ ജീവേ വര്ണാദിമദ്വയവഹാരഃ .
[സൂത്രേ ] സൂത്രമേം [വ്യവഹാരതഃ ] വ്യവഹാരസേ [ഉക്താഃ ] കഹീ ഹൈം .
ടീകാ : — ബാദര, സൂക്ഷ്മ, ഏകേന്ദ്രിയ, ദ്വീന്ദ്രിയ, ത്രീന്ദ്രിയ, ചതുരിന്ദ്രിയ, പംചേന്ദ്രിയ, പര്യാപ്ത, അപര്യാപ്ത — ഇന ശരീരകീ സംജ്ഞാഓംകോ (നാമോംകോ) സൂത്രമേം ജീവസംജ്ഞാരൂപസേ കഹാ ഹൈ, വഹ പരകീ പ്രസിദ്ധികേ കാരണ, ‘ഘീകേ ഘഡേ’ കീ ഭാ തി വ്യവഹാര ഹൈ — കി ജോ വ്യവഹാര അപ്രയോജനാര്ഥ ഹൈ (അര്ഥാത് ഉസമേം പ്രയോജനഭൂത വസ്തു നഹീം ഹൈ) . ഇസീ ബാതകോ സ്പഷ്ട കഹതേ ഹൈം : —
ജൈസേ കിസീ പുരുഷകോ ജന്മസേ ലേകര മാത്ര ‘ഘീകാ ഘഡാ’ ഹീ പ്രസിദ്ധ (ജ്ഞാത) ഹോ, ഉസകേ അതിരിക്ത വഹ ദൂസരേ ഘഡേകോ ന ജാനതാ ഹോ, ഉസേ സമഝാനേകേ ലിയേ ‘‘ജോ യഹ ‘ഘീകാ ഘഡാ’ ഹൈ സോ മിട്ടീമയ ഹൈ, ഘീമയ നഹീം’’ ഇസപ്രകാര (സമഝാനേവാലേകേ ദ്വാരാ) ഘഡേമേം ‘ഘീകാ ഘഡേ’കാ വ്യവഹാര കിയാ ജാതാ ഹൈ, ക്യോംകി ഉസ പുരുഷകോ ‘ഘീകാ ഘഡാ’ ഹീ പ്രസിദ്ധ (ജ്ഞാത) ഹൈ; ഇസീപ്രകാര ഇസ അജ്ഞാനീ ലോകകോ അനാദി സംസാരസേ ലേകര ‘അശുദ്ധ ജീവ’ ഹീ പ്രസിദ്ധ (ജ്ഞാത) ഹൈ, വഹ ശുദ്ധ ജീവകോ നഹീം ജാനതാ, ഉസേ സമഝാനേകേ ലിയേ ( — ശുദ്ധ ജീവകാ ജ്ഞാന കരാനേകേ ലിയേ) ‘‘ജോ യഹ ‘വര്ണാദിമാന ജീവ’ ഹൈ സോ ജ്ഞാനമയ ഹൈ , വര്ണാദിമയ നഹീം ’’ ഇസപ്രകാര (സൂത്രമേം) ജീവമേം വര്ണാദി-മാനപനേകാ വ്യവഹാര കിയാ ഗയാ ഹൈ, ക്യോംകി ഉസ അജ്ഞാനീ ലോകകോ ‘വര്ണാദിമാന് ജീവ’ ഹീ പ്രസിദ്ധ (ജ്ഞാത) ഹൈം ..൬൭..
അബ ഇസീ അര്ഥകാ കലശരൂപ കാവ്യ കഹതേ ഹൈം : —
ശ്ലോകാര്ഥ : — [ചേത് ] യദി [ഘൃതകുമ്ഭാഭിധാനേ അപി ] ‘ഘീകാ ഘഡാ’ ഐസാ കഹനേ പര ഭീ [കുമ്ഭഃ ഘൃതമയഃ ന ] ഘഡാ ഹൈ വഹ ഘീമയ നഹീം ഹൈ ( — മിട്ടീമയ ഹീ ഹൈ), [വര്ണാദിമത്-ജീവ-ജല്പനേ അപി ] തോ ഇസീപ്രകാര ‘വര്ണാദിമാന് ജീവ’ ഐസാ കഹനേ പര ഭീ [ജീവഃ ന തന്മയഃ ] ജീവ ഹൈ വഹ വര്ണാദിമയ നഹീം ഹൈ (-ജ്ഞാനഘന ഹീ ഹൈ) .
൧൨൨