നാമൂര്തത്വമുപാസ്യ പശ്യതി ജഗജ്ജീവസ്യ തത്ത്വം തതഃ .
വ്യക്തം വ്യംജിതജീവതത്ത്വമചലം ചൈതന്യമാലമ്ബ്യതാമ് ..൪൨..
അചല൧ ഹൈ, [സ്വസംവേദ്യമ് ] സ്വസംവേദ്യ൨ ഹൈ [തു ] ഔര [സ്ഫു ടമ് ] പ്രഗട൩ ഹൈ — ഐസാ ജോ [ഇദം ചൈതന്യമ് ] യഹ ചൈതന്യ [ഉച്ചൈഃ ] അത്യന്ത [ചകചകായതേ ] ചകചകിത – പ്രകാശിത ഹോ രഹാ ഹൈ, [സ്വയം ജീവഃ ] വഹ സ്വയം ഹീ ജീവ ഹൈ .
ഭാവാര്ഥ : — വര്ണാദിക ഔര രാഗാദിക ഭാവ ജീവ നഹീം ഹൈം, കിന്തു ജൈസാ ഊ പര കഹാ വൈസാ ചൈതന്യഭാവ ഹീ ജീവ ഹൈ .൪൧.
അബ, കാവ്യ ദ്വാരാ യഹ സമഝാതേ ഹൈം കി ചേതനത്വ ഹീ ജീവകാ യോഗ്യ ലക്ഷണ ഹൈ : —
ശ്ലോകാര്ഥ : — [യതഃ അജീവഃ അസ്തി ദ്വേധാ ] അജീവ ദോ പ്രകാരകേ ഹൈം — [വര്ണാദ്യൈഃ സഹിതഃ ] വര്ണാദിസഹിത [തഥാ വിരഹിതഃ ] ഔര വര്ണാദിരഹിത; [തതഃ ] ഇസലിയേ [അമൂര്തത്വമ് ഉപാസ്യ ] അമൂര്തത്വകാ ആശ്രയ ലേകര ഭീ (അര്ഥാത് അമൂര്തത്വകോ ജീവകാ ലക്ഷണ മാനകര ഭീ) [ജീവസ്യ തത്ത്വം ] ജീവകേ യഥാര്ഥ സ്വരൂപകോ [ജഗത് ന പശ്യതി ] ജഗത് നഹീം ദേഖ സകതാ; — [ഇതി ആലോച്യ ] ഇസപ്രകാര പരീക്ഷാ കരകേ [വിവേചകൈഃ ] ഭേദജ്ഞാനീ പുരുഷോംനേ [ന അവ്യാപി അതിവ്യാപി വാ ] അവ്യാപ്തി ഔര അതിവ്യാപ്തി ദൂഷണോംസേ രഹിത [ചൈതന്യമ് ] ചേതനത്വകോ ജീവകാ ലക്ഷണ കഹാ ഹൈ [സമുചിതം ] വഹ യോഗ്യ ഹൈ . [വ്യക്തം ] വഹ ചൈതന്യലക്ഷണ പ്രഗട ഹൈ, [വ്യംജിത-ജീവ-തത്ത്വമ് ] ഉസനേ ജീവകേ യഥാര്ഥ സ്വരൂപകോ പ്രഗട കിയാ ഹൈ ഔര [അചലം ] വഹ അചല ഹൈ — ചലാചലതാ രഹിത, സദാ വിദ്യമാന ഹൈ . [ആലമ്ബ്യതാമ് ] ജഗത് ഉസീകാ അവലമ്ബന കരോ ! (ഉസസേ യഥാര്ഥ ജീവകാ ഗ്രഹണ ഹോതാ ഹൈ .)
ഭാവാര്ഥ : — നിശ്ചയസേ വര്ണാദിഭാവ — വര്ണാദിഭാവോംമേം രാഗാദിഭാവ അന്തര്ഹിത ഹൈം — ജീവമേം കഭീ വ്യാപ്തി നഹീം ഹോതേ, ഇസലിയേ വേ നിശ്ചയസേ ജീവകേ ലക്ഷണ ഹൈം ഹീ നഹീം; ഉന്ഹേം വ്യവഹാരസേ ജീവകാ ലക്ഷണ മാനനേ പര ഭീ അവ്യാപ്തി നാമക ദോഷ ആതാ ഹൈ, ക്യോംകി സിദ്ധ ജീവോംമേം വേ ഭാവ വ്യവഹാരസേ ഭീ വ്യാപ്ത നഹീം ഹോതേ . ഇസലിയേ വര്ണാദിഭാവോംകാ ആശ്രയ ലേനേസേ ജീവകാ യഥാര്ഥസ്വരൂപ ജാനാ ഹീ നഹീം ജാതാ .
യദ്യപി അമൂര്തത്വ സര്വ ജീവോംമേം വ്യാപ്ത ഹൈ തഥാപി ഉസേ ജീവകാ ലക്ഷണ മാനനേ പര അതിവ്യാപ്തിനാമക ദോഷ ആതാ ഹൈ,കാരണ കി പാ ച അജീവ ദ്രവ്യോംമേംസേ ഏക പുദ്ഗലദ്രവ്യകേ അതിരിക്ത ധര്മ,
൧. അര്ഥാത് ജോ കഭീ ചൈതന്യപനേസേ അന്യരൂപ – ചലാചല നഹീം ഹോതാ . ൨. അര്ഥാത് ജോ സ്വയം അപനേ ആപസേ ഹീ ജാനാ ജാതാ ഹൈ . ൩. അര്ഥാത് ഛുപാ ഹുആ നഹീം .