ജ്ഞാനീ ജനോനുഭവതി സ്വയമുല്ലസന്തമ് .
മോഹസ്തു തത്കഥമഹോ ബത നാനടീതി ..൪൩..
വര്ണാദിമാന്നടതി പുദ്ഗല ഏവ നാന്യഃ .
ചൈതന്യധാതുമയമൂര്തിരയ ച ജീവഃ ..൪൪..
അധര്മ, ആകാശ ഔര കാല — യേ ചാര ദ്രവ്യ അമൂര്ത ഹോനേസേ, അമൂര്തത്വ ജീവമേം വ്യാപതാ ഹൈ വൈസേ ഹീ ചാര അജീവ ദ്രവ്യോംമേം ഭീ വ്യാപതാ ഹൈ; ഇസപ്രകാര അതിവ്യാപ്തി ദോഷ ആതാ ഹൈ . ഇസലിയേ അമൂര്തത്വകാ ആശ്രയ ലേനേസേ ഭീ ജീവകേ യഥാര്ഥ സ്വരൂപകാ ഗ്രഹണ നഹീം ഹോതാ .
ചൈതന്യലക്ഷണ സര്വ ജീവോംമേം വ്യാപതാ ഹോനേസേ അവ്യാപ്തിദോഷസേ രഹിത ഹൈ, ഔര ജീവകേ അതിരിക്ത കിസീ അന്യ ദ്രവ്യമേം വ്യാപതാ ന ഹോനേസേ അതിവ്യാപ്തിദോഷസേ രഹിത ഹൈ; ഔര വഹ പ്രഗട ഹൈ; ഇസലിയേ ഉസീകാ ആശ്രയ ഗ്രഹണ കരനേസേ ജീവകേ യഥാര്ഥ സ്വരൂപകാ ഗ്രഹണ ഹോ സകതാ ഹൈ .൪൨.
അബ, ‘ജബ കി ഐസേ ലക്ഷണസേ ജീവ പ്രഗട ഹൈ തബ ഭീ അജ്ഞാനീ ജനോംകോ ഉസകാ അജ്ഞാന ക്യോം രഹതാ ഹൈ ? — ഇസപ്രകാര ആചാര്യദേവ ആശ്ചര്യ തഥാ ഖേദ പ്രഗട കരതേ ഹൈം : —
ശ്ലോകാര്ഥ : — [ഇതി ലക്ഷണതഃ ] യോം പൂര്വോക്ത ഭിന്ന ലക്ഷണകേ കാരണ [ജീവാത് അജീവമ് വിഭിന്നം ] ജീവസേ അജീവ ഭിന്ന ഹൈ [സ്വയമ് ഉല്ലസന്തമ് ] ഉസേ (അജീവകോ) അപനേ ആപ ഹീ (-സ്വതന്ത്രപനേ, ജീവസേ ഭിന്നപനേ) വിലസിത ഹുആ — പരിണമിത ഹോതാ ഹുആ [ജ്ഞാനീ ജനഃ ] ജ്ഞാനീജന [അനുഭവതി ] അനുഭവ കരതേ ഹൈം, [തത് ] തഥാപി [അജ്ഞാനിനഃ ] അജ്ഞാനീകോ [നിരവധി-പ്രവിജൃമ്ഭിതഃ അയം മോഹഃ തു ] അമര്യാദരൂപസേ ഫൈ ലാ ഹുആ യഹ മോഹ (അര്ഥാത് സ്വ-പരകേ ഏകത്വകീ ഭ്രാന്തി) [കഥമ് നാനടീതി ] ക്യോം നാചതാ ഹൈ — [അഹോ ബത ] യഹ ഹമേം മഹാ ആശ്ചര്യ ഔര ഖേദ ഹൈ ! ൪൩.
അബ പുനഃ മോഹകാ പ്രതിഷേധ കരതേ ഹുഏ കഹതേ ഹൈം കി ‘യദി മോഹ നാചതാ ഹൈ തോ നാചോ ? തഥാപി ഐസാ ഹീ ഹൈ’ : —
ശ്ലോകാര്ഥ : — [അസ്മിന് അനാദിനി മഹതി അവിവേക-നാടയേ ] ഇസ അനാദികാലീന മഹാ
൧൨൬