ബന്ധനിരോധഃ സിധ്യേത് . കിംച യദിദമാത്മാസ്രവയോര്ഭേദജ്ഞാനം തത്കിമജ്ഞാനം കിം വാ ജ്ഞാനമ് ? യദ്യജ്ഞാനം തദാ തദഭേദജ്ഞാനാന്ന തസ്യ വിശേഷഃ . ജ്ഞാനം ചേത് കിമാസ്രവേഷു പ്രവൃത്തം കിം വാസ്രവേഭ്യോ നിവൃത്തമ് ? ആസ്രവേഷു പ്രവൃത്തം ചേത്തദാപി തദഭേദജ്ഞാനാന്ന തസ്യ വിശേഷഃ . ആസ്രവേഭ്യോ നിവൃത്തം ചേത്തര്ഹി കഥം ന ജ്ഞാനാദേവ ബന്ധനിരോധഃ ? ഇതി നിരസ്തോജ്ഞാനാംശഃ ക്രിയാനയഃ . യത്ത്വാത്മാസ്രവയോര്ഭേദജ്ഞാനമപി നാസ്രവേഭ്യോ നിവൃത്തം ഭവതി തജ്ജ്ഞാനമേവ ന ഭവതീതി ജ്ഞാനാംശോ ജ്ഞാനനയോപി നിരസ്തഃ .
ഔര, ജോ യഹ ആത്മാ ഔര ആസ്രവോംകാ ഭേദജ്ഞാന ഹൈ സോ അജ്ഞാന ഹൈ യാ ജ്ഞാന ? യദി അജ്ഞാന ഹൈ തോ ആത്മാ ഔര ആസ്രവോംകേ അഭേദജ്ഞാനസേ ഉസകീ കോഈ വിശേഷതാ നഹീം ഹുഈ . ഔര യദി ജ്ഞാന ഹൈ തോ വഹ ആസ്രവോംമേം പ്രവൃത്ത ഹൈ യാ ഉനസേ നിവൃത്ത ? യദി ആസ്രവോംമേം പ്രവൃത്ത ഹോതാ ഹൈ തോ ഭീ ആത്മാ ഔര ആസ്രവോംകേ അഭേദജ്ഞാനസേ ഉസകീ കോഈ വിശേഷതാ നഹീം ഹുഈ . ഔര യദി ആസ്രവോംസേ നിവൃത്ത ഹൈ തോ ജ്ഞാനസേ ഹീ ബന്ധകാ നിരോധ സിദ്ധ ഹുആ ക്യോം ന കഹലായേഗാ ? (സിദ്ധ ഹുആ ഹീ കഹലായേഗാ .) ഐസാ സിദ്ധ ഹോനേസേ അജ്ഞാനകാ അംശ ഐസേ ക്രിയാനയകാ ഖണ്ഡന ഹുആ . ഔര യദി ആത്മാ ഔര ആസ്രവോംകാ ഭേദജ്ഞാന ഭീ ആസ്രവോംസേ നിവൃത്ത ന ഹോ തോ വഹ ജ്ഞാന ഹീ നഹീം ഹൈ ഐസാ സിദ്ധ ഹോനേസേ ജ്ഞാനകാ അംശ ഐസേ (ഏകാന്ത) ജ്ഞാനനയകാ ഭീ ഖണ്ഡന ഹുആ .
ഭാവാര്ഥ : — ആസ്രവ അശുചി ഹൈം, ജഡ ഹൈം, ദുഃഖകേ കാരണ ഹൈം ഔര ആത്മാ പവിത്ര ഹൈ, ജ്ഞാതാ ഹൈ, സുഖസ്വരൂപ ഹൈ . ഇസപ്രകാര ലക്ഷണഭേദസേ ദോനോംകോ ഭിന്ന ജാനകര ആസ്രവോംസേ ആത്മാ നിവൃത്ത ഹോതാ ഹൈ ഔര ഉസേ കര്മകാ ബന്ധ നഹീം ഹോതാ . ആത്മാ ഔര ആസ്രവോംകാ ഭേദ ജാനനേ പര ഭീ യദി ആത്മാ ആസ്രവോംസേ നിവൃത്ത ന ഹോ തോ വഹ ജ്ഞാന ഹീ നഹീം, കിന്തു അജ്ഞാന ഹീ ഹൈ . യഹാ കോഈ പ്രശ്ന കരേ കി അവിരത സമ്യഗ്ദൃഷ്ടികോ മിഥ്യാത്വ ഔര അനന്താനുബംധീ പ്രകൃതിയോംകാ തോ ആസ്രവ നഹീം ഹോതാ, കിന്തു അന്യ പ്രകൃതിയോംകാ തോ ആസ്രവ ഹോകര ബന്ധ ഹോതാ ഹൈ; ഇസലിയേ ഉസേ ജ്ഞാനീ കഹനാ യാ അജ്ഞാനീ ? ഉസകാ സമാധാന : — സമ്യഗ്ദൃഷ്ടി ജീവ ജ്ഞാനീ ഹീ ഹൈ, ക്യോംകി വഹ അഭിപ്രായപൂര്വകകേ ആസ്രവോംസേ നിവൃത്ത ഹുആ ഹൈ . ഉസേ പ്രകൃതിയോംകാ ജോ ആസ്രവ തഥാ ബന്ധ ഹോതാ ഹൈ വഹ അഭിപ്രായപൂര്വക നഹീം ഹൈ . സമ്യഗ്ദൃഷ്ടി ഹോനേകേ ബാദ പരദ്രവ്യകേ സ്വാമിത്വകാ അഭാവ ഹൈ; ഇസലിയേ, ജബ തക ഉസകോ ചാരിത്രമോഹകാ ഉദയ ഹൈ തബ തക ഉസകേ ഉദയാനുസാര ജോ ആസ്രവ-ബന്ധ ഹോതാ ഹൈ ഉസകാ സ്വാമിത്വ ഉസകോ നഹീം ഹൈ . അഭിപ്രായമേം തോ വഹ ആസ്രവ-ബന്ധസേ സര്വഥാ നിവൃത്ത ഹോനാ ഹീ ചാഹതാ ഹൈ . ഇസലിയേ വഹ ജ്ഞാനീ ഹീ ഹൈ .
ജോ യഹ കഹാ ഹൈ കി ജ്ഞാനീകോ ബന്ധ നഹീം ഹോതാ ഉസകാ കാരണ ഇസപ്രകാര ഹൈ : — മിഥ്യാത്വസമ്ബന്ധീ ബന്ധ ജോ കി അനന്ത സംസാരകാ കാരണ ഹൈ വഹീ യഹാ പ്രധാനതയാ വിവക്ഷിത ഹൈ . അവിരതി ആദിസേ ജോ ബന്ധ ഹോതാ ഹൈ വഹ അല്പ സ്ഥിതി-അനുഭാഗവാലാ ഹൈ, ദീര്ഘ സംസാരകാ കാരണ നഹീം