യഃ ഖലു മോഹരാഗദ്വേഷസുഖദുഃഖാദിരൂപേണാന്തരുത്പ്ലവമാനം കര്മണഃ പരിണാമം സ്പര്ശരസഗംധ- വര്ണശബ്ദബംധസംസ്ഥാനസ്ഥൌല്യസൌക്ഷ്മ്യാദിരൂപേണ ബഹിരുത്പ്ലവമാനം നോകര്മണഃ പരിണാമം ച സമസ്തമപി പരമാര്ഥതഃ പുദ്ഗലപരിണാമപുദ്ഗലയോരേവ ഘടമൃത്തികയോരിവ വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവസദ്ഭാവാത് പുദ്ഗലദ്രവ്യേണ കര്ത്രാ സ്വതംത്രവ്യാപകേന സ്വയം വ്യാപ്യമാനത്വാത്കര്മത്വേന ക്രിയമാണം പുദ്ഗലപരിണാമാത്മനോര്ഘടകുമ്ഭകാരയോരിവ വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവാഭാവാത് കര്തൃകര്മത്വാസിദ്ധൌ ന നാമ കരോത്യാത്മാ, കിന്തു പരമാര്ഥതഃ പുദ്ഗലപരിണാമ- ജ്ഞാനപുദ്ഗലയോര്ഘടകുംഭകാരവദ്വയാപ്യവ്യാപകഭാവാഭാവാത് കര്തൃകര്മത്വാസിദ്ധാവാത്മപരിണാമാത്മനോര്ഘട- മൃത്തികയോരിവ വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവസദ്ഭാവാദാത്മദ്രവ്യേണ കര്ത്രാ സ്വതന്ത്രവ്യാപകേന സ്വയം വ്യാപ്യമാനത്വാത് പുദ്ഗലപരിണാമജ്ഞാനം കര്മത്വേന കുര്വന്തമാത്മാനം ജാനാതി സോത്യന്തവിവിക്തജ്ഞാനീഭൂതോ ജ്ഞാനീ സ്യാത് . ന ചൈവം ജ്ഞാതുഃ പുദ്ഗലപരിണാമോ വ്യാപ്യഃ, പുദ്ഗലാത്മനോര്ജ്ഞേയജ്ഞായകസമ്ബന്ധവ്യവഹാരമാത്രേ സത്യപി

ടീകാ : — നിശ്ചയസേ മോഹ, രാഗ, ദ്വേഷ, സുഖ, ദുഃഖ ആദിരൂപസേ അന്തരങ്ഗമേം ഉത്പന്ന ഹോനേവാലാ ജോ കര്മകാ പരിണാമ, ഔര സ്പര്ശ, രസ, ഗന്ധ, വര്ണ, ശബ്ദ, ബന്ധ, സംസ്ഥാന, സ്ഥൂലതാ, സൂക്ഷ്മതാ ആദിരൂപസേ ബാഹര ഉത്പന്ന ഹോനേവാലാ ജോ നോകര്മകാ പരിണാമ, വഹ സബ ഹീ പുദ്ഗലപരിണാമ ഹൈം . പരമാര്ഥസേ, ജൈസേ ഘഡേകേ ഔര മിട്ടീകേ വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവകാ സദ്ഭാവ ഹോനേസേ കര്താകര്മപനാ ഹൈ ഉസീപ്രകാര പുദ്ഗലപരിണാമകേ ഔര പുദ്ഗലകേ ഹീ വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവകാ സദ്ഭാവ ഹോനേസേ കര്താകര്മപനാ ഹൈ . പുദ്ഗലദ്രവ്യ സ്വതന്ത്ര വ്യാപക ഹൈ, ഇസലിയേ പുദ്ഗലപരിണാമകാ കര്താ ഹൈ ഔര പുദ്ഗലപരിണാമ ഉസ വ്യാപകസേ സ്വയം വ്യാപ്ത (വ്യാപ്യരൂപ) ഹോനേകേ കാരണ കര്മ ഹൈ . ഇസലിയേ പുദ്ഗലദ്രവ്യകേ ദ്വാരാ കര്താ ഹോകര കര്മരൂപസേ കിയാ ജാനേവാലാ ജോ സമസ്ത കര്മനോകര്മരൂപ പുദ്ഗലപരിണാമ ഹൈ ഉസേ ജോ ആത്മാ, പുദ്ഗലപരിണാമകോ ഔര ആത്മാകോ ഘട ഔര കുമ്ഹാരകീ ഭാ തി വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവകേ അഭാവകേ കാരണ കര്താകര്മപനേകീ അസിദ്ധി ഹോനേസേ, പരമാര്ഥസേ കരതാ നഹീം ഹൈ, പരന്തു (മാത്ര) പുദ്ഗലപരിണാമകേ ജ്ഞാനകോ (ആത്മാകേ) കര്മരൂപസേ കരതേ ഹുഏ അപനേ ആത്മാകോ ജാനതാ ഹൈ, വഹ ആത്മാ (കര്മനോകര്മസേ) അത്യന്ത ഭിന്ന ജ്ഞാനസ്വരൂപ ഹോതാ ഹുആ ജ്ഞാനീ ഹൈ

(പുദ്ഗലപരിണാമകാ ജ്ഞാന ആത്മാകാ കര്മ കിസ പ്രകാര ഹൈ ? സോ സമഝാതേ ഹൈം : — ) പരമാര്ഥസേ പുദ്ഗലപരിണാമകേ ജ്ഞാനകോ ഔര പുദ്ഗലകോ ഘട ഔര കുമ്ഹാരകീ ഭാ തി വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവകാ അഭാവ ഹോനേസേ കര്താകര്മപനേകീ അസിദ്ധി ഹൈ ഔര ജൈസേ ഘഡേ ഔര മിട്ടീകേ വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവകാ സദ്ഭാവ ഹോനേസേ കര്താകര്മപനാ ഹൈ ഉസീപ്രകാര ആത്മപരിണാമ ഔര ആത്മാകേ വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവകാ സദ്ഭാവ ഹോനേസേ കര്താകര്മപനാ ഹൈ . ആത്മദ്രവ്യ സ്വതന്ത്ര വ്യാപക ഹോനേസേ ആത്മപരിണാമകാ അര്ഥാത് പുദ്ഗലപരിണാമകേ ജ്ഞാനകാ കര്താ ഹൈ ഔര പുദ്ഗലപരിണാമകാ ജ്ഞാന ഉസ വ്യാപകസേ സ്വയം വ്യാപ്ത (വ്യാപ്യരൂപ) ഹോനേസേ കര്മ ഹൈ . ഔര ഇസപ്രകാര (ജ്ഞാതാ പുദ്ഗലപരിണാമകാ ജ്ഞാന കരതാ ഹൈ

൧൪൨