വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവസമ്ഭവമൃതേ കാ കര്തൃകര്മസ്ഥിതിഃ .
ജ്ഞാനീഭൂയ തദാ സ ഏഷ ലസിതഃ കര്തൃത്വശൂന്യഃ പുമാന് ..൪൯..
ആത്മാകേ ജ്ഞേയജ്ഞായകസമ്ബന്ധ വ്യവഹാരമാത്ര ഹോനേ പര ഭീ പുദ്ഗലപരിണാമ ജിസകാ നിമിത്ത ഹൈ ഐസാ
ജ്ഞാന ഹീ ജ്ഞാതാകാ വ്യാപ്യ ഹൈ . (ഇസലിയേ വഹ ജ്ഞാന ഹീ ജ്ഞാതാകാ കര്മ ഹൈ .)..൭൫..
അബ ഇസീ അര്ഥകാ സമര്ഥക കലശരൂപ കാവ്യ കഹതേ ഹൈം : —
ശ്ലോകാര്ഥ : — [വ്യാപ്യവ്യാപകതാ തദാത്മനി ഭവേത് ] വ്യാപ്യവ്യാപകതാ തത്സ്വരൂപമേം ഹീ ഹോതീ ഹൈ, [അതദാത്മനി അപി ന ഏവ ] അതത്സ്വരൂപമേം നഹീം ഹീ ഹോതീ . ഔര [വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവസമ്ഭവമ് ഋതേ ] വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവകേ സമ്ഭവ ബിനാ [കര്തൃകര്മസ്ഥിതിഃ കാ ] കര്താകര്മകീ സ്ഥിതി കൈസീ ? അര്ഥാത് കര്താകര്മകീ സ്ഥിതി നഹീം ഹീ ഹോതീ . [ഇതി ഉദ്ദാമ-വിവേക- ഘസ്മര-മഹോഭാരേണ ] ഐസേ പ്രബല വിവേകരൂപ, ഔര സബകോ ഗ്രാസീഭൂത കരനേകേ സ്വഭാവവാലേ ജ്ഞാനപ്രകാശകേ ഭാരസേ [തമഃ ഭിന്ദന് ] അജ്ഞാനാംധകാരകോ ഭേദതാ ഹുആ, [സഃ ഏഷഃ പുമാന് ] യഹ ആത്മാ [ജ്ഞാനീഭൂയ ] ജ്ഞാനസ്വരൂപ ഹോകര, [തദാ ] ഉസ സമയ [കര്തൃത്വശൂന്യഃ ലസിതഃ ] കര്തൃത്വരഹിത ഹുആ ശോഭിത ഹോതാ ഹൈ .
ഭാവാര്ഥ : — ജോ സര്വ അവസ്ഥാഓംമേം വ്യാപ്ത ഹോതാ ഹൈ സോ തോ വ്യാപക ഹൈ ഔര കോഈ ഏക അവസ്ഥാവിശേഷ വഹ, (ഉസ വ്യാപകകാ) വ്യാപ്യ ഹൈ . ഇസപ്രകാര ദ്രവ്യ തോ വ്യാപക ഹൈ ഔര പര്യായ വ്യാപ്യ ഹൈ . ദ്രവ്യ-പര്യായ അഭേദരൂപ ഹീ ഹൈ . ജോ ദ്രവ്യകാ ആത്മാ, സ്വരൂപ അഥവാ സത്ത്വ ഹൈ വഹീ പര്യായകാ ആത്മാ, സ്വരൂപ അഥവാ സത്ത്വ ഹൈ . ഐസാ ഹോനേസേ ദ്രവ്യ പര്യായമേം വ്യാപ്ത ഹോതാ ഹൈ ഔര പര്യായ ദ്രവ്യകേ ദ്വാരാ വ്യാപ്ത ഹോ ജാതീ ഹൈ . ഐസീ വ്യാപ്യവ്യാപകതാ തത്സ്വരൂപമേം ഹീ (അഭിന്ന സത്താവാലേ പദാര്ഥമേം ഹീ) ഹോതീ ഹൈ; അതത്സ്വരൂപമേം (ജിനകീ സത്താ – സത്ത്വ ഭിന്ന-ഭിന്ന ഹൈ ഐസേ പദാര്ഥോംമേം) നഹീം ഹീ ഹോതീ . ജഹാ വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവ ഹോതാ ഹൈ വഹീം കര്താകര്മഭാവ ഹോതാ ഹൈ; വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവകേ ബിനാ കര്താകര്മഭാവ നഹീം ഹോതാ . ജോ ഐസാ ജാനതാ ഹൈ വഹ പുദ്ഗല ഔര ആത്മാകേ കര്താകര്മഭാവ നഹീം ഹൈ ഐസാ ജാനതാ ഹൈ . ഐസാ ജാനനേ പര വഹ ജ്ഞാനീ ഹോതാ ഹൈ, കര്താകര്മഭാവസേ രഹിത ഹോതാ ഹൈ ഔര ജ്ഞാതാദ്രഷ്ടാ — ജഗതകാ സാക്ഷീഭൂത — ഹോതാ ഹൈ .൪൯.