ജീവപരിണാമം സ്വപരിണാമം സ്വപരിണാമഫലം ചാജാനതഃ പുദ്ഗലദ്രവ്യസ്യ സഹ ജീവേന കര്തൃകര്മഭാവഃ കിം ഭവതി കിം ന ഭവതീതി ചേത് — ണ വി പരിണമദി ണ ഗിണ്ഹദി ഉപ്പജ്ജദി ണ പരദവ്വപജ്ജാഏ .
യതോ ജീവപരിണാമം സ്വപരിണാമം സ്വപരിണാമഫലം ചാപ്യജാനത് പുദ്ഗലദ്രവ്യം സ്വയമന്തര്വ്യാപകം ഭൂത്വാ പരദ്രവ്യസ്യ പരിണാമം മൃത്തികാകലശമിവാദിമധ്യാന്തേഷു വ്യാപ്യ ന തം ഗൃഹ്ണാതി ന തഥാ പരിണമതി ന തഥോത്പദ്യതേ ച, കിന്തു പ്രാപ്യം വികാര്യം നിര്വര്ത്യം ച വ്യാപ്യലക്ഷണം സ്വഭാവം കര്മ സ്വയമന്തര്വ്യാപകം
ഭാവാര്ഥ : — ജൈസാ കി ൭൬വീം ഗാഥാമേം കഹാ ഗയാ ഥാ തദനുസാര യഹാ ഭീ ജാന ലേനാ . വഹാ ‘പുദ്ഗലകര്മകോ ജാനനേവാലാ ജ്ഞാനീ’ കഹാ ഥാ ഔര യഹാ ഉസകേ ബദലേമേം ‘പുദ്ഗലകര്മകേ ഫലകോ ജാനനേവാലാ ജ്ഞാനീ’ ഐസാ കഹാ ഹൈ — ഇതനാ വിശേഷ ഹൈ ..൭൮..
അബ പ്രശ്ന കരതാ ഹൈ കി ജീവകേ പരിണാമകോ, അപനേ പരിണാമകോ ഔര അപനേ പരിണാമകേ ഫലകോ നഹീം ജാനനേവാലേ ഐസേ പുദ്ഗലദ്രവ്യകോ ജീവകേ സാഥ കര്താകര്മഭാവ (കര്താകര്മപനാ) ഹൈ യാ നഹീം ? ഇസകാ ഉത്തര കഹതേ ഹൈം : —
പരദ്രവ്യപര്യായോം ന പ്രണമേ, നഹിം ഗ്രഹേ, നഹിം ഊപജേ ..൭൯..
ഗാഥാര്ഥ : — [തഥാ ] ഇസപ്രകാര [പുദ്ഗലദ്രവ്യമ് അപി ] പുദ്ഗലദ്രവ്യ ഭീ [പരദ്രവ്യപര്യായേ ] പരദ്രവ്യകേ പര്യായരൂപ [ന അപി പരിണമതി ] പരിണമിത നഹീം ഹോതാ, [ന ഗൃഹ്ണാതി ] ഉസേ ഗ്രഹണ നഹീം കരതാ ഔര [ന ഉത്പദ്യതേ ] ഉസ – രൂപ ഉത്പന്ന നഹീം ഹോതാ; ക്യോംകി വഹ [സ്വകൈഃ ഭാവൈഃ ] അപനേ ഹീ ഭാവോംസേ ( – ഭാവരൂപസേ) [പരിണമതി ] പരിണമന കരതാ ഹൈ .
ടീകാ : — ജൈസേ മിട്ടീ സ്വയം ഘഡേമേം അന്തര്വ്യാപക ഹോകര, ആദി-മധ്യ-അന്തമേം വ്യാപ്ത ഹോകര, ഘഡേകോ ഗ്രഹണ കരതീ ഹൈ, ഘഡേരൂപമേം പരിണമിത ഹോതീ ഹൈ ഔര ഘഡേരൂപ ഉത്പന്ന ഹോതീ ഹൈ ഉസീപ്രകാര ജീവകേ പരിണാമകോ, അപനേ പരിണാമകോ ഔര അപനേ പരിണാമകേ ഫലകോ ന ജാനതാ ഹുആ ഐസാ പുദ്ഗലദ്രവ്യ സ്വയം പരദ്രവ്യകേ പരിണാമമേം അന്തര്വ്യാപക ഹോകര, ആദി-മധ്യ-അന്തമേം വ്യാപ്ത ഹോകര, ഉസേ ഗ്രഹണ നഹീം
൧൪൮