നിര്വര്ത്യം ച വ്യാപ്യലക്ഷണം പരദ്രവ്യപരിണാമം കര്മാകുര്വാണസ്യ ജീവപരിണാമം സ്വപരിണാമം സ്വപരിണാമഫലം
ചാജാനതഃ പുദ്ഗലദ്രവ്യസ്യ ജീവേന സഹ ന കര്തൃകര്മഭാവഃ .
വ്യാപ്തൃവ്യാപ്യത്വമന്തഃ കലയിതുമസഹൌ നിത്യമത്യന്തഭേദാത് .
വിജ്ഞാനാര്ചിശ്ചകാസ്തി ക്രകചവദദയം ഭേദമുത്പാദ്യ സദ്യഃ ..൫൦..
നിര്വര്ത്യ ഐസാ ജോ വ്യാപ്യലക്ഷണവാലാ അപനേ സ്വഭാവരൂപ കര്മ (കര്താകാ കാര്യ), ഉസമേം (വഹ
പുദ്ഗലദ്രവ്യ) സ്വയം അന്തര്വ്യാപക ഹോകര, ആദി-മധ്യ-അന്തമേം വ്യാപ്ത ഹോകര, ഉസീകോ ഗ്രഹണ കരതാ ഹൈ,
ഉസീരൂപ പരിണമിത ഹോതാ ഹൈ ഔര ഉസീ-രൂപ ഉത്പന്ന ഹോതാ ഹൈ; ഇസലിയേ ജീവകേ പരിണാമകോ, അപനേ
പരിണാമകോ ഔര അപനേ പരിണാമകേ ഫലകോ ന ജാനതാ ഹുആ ഐസാ പുദ്ഗലദ്രവ്യ പ്രാപ്യ, വികാര്യ ഔര
നിര്വര്ത്യ ഐസാ ജോ വ്യാപ്യലക്ഷണവാലാ പരദ്രവ്യപരിണാമസ്വരൂപ കര്മ ഹൈ, ഉസേ നഹീം കരതാ ഹോനേസേ, ഉസ
പുദ്ഗലദ്രവ്യകോ ജീവകേ സാഥ കര്താകര്മഭാവ നഹീം ഹൈ
ഭാവാര്ഥ : — കോഈ ഐസാ സമഝേ കി പുദ്ഗല ജോ കി ജഡ ഹൈ ഔര കിസീകോ നഹീം ജാനതാ ഉസകോ ജീവകേ സാഥ കര്താകര്മപനാ ഹോഗാ . പരന്തു ഐസാ ഭീ നഹീം ഹൈ . പുദ്ഗലദ്രവ്യ ജീവകോ ഉത്പന്ന നഹീം കര സകതാ, പരിണമിത നഹീം കര സകതാ തഥാ ഗ്രഹണ നഹീം കര സകതാ, ഇസലിയേ ഉസകോ ജീവകേ സാഥ കര്താകര്മഭാവ നഹീം ഹൈ . പരമാര്ഥസേ കിസീ ഭീ ദ്രവ്യകോ അന്യ ദ്രവ്യകേ സാഥ കര്താകര്മഭാവ നഹീം ഹൈ ..൭൯.. അബ ഇസീ അര്ഥകാ കലശരൂപ കാവ്യ കഹതേ ഹൈം : —
ശ്ലോകാര്ഥ : — [ജ്ഞാനീ ] ജ്ഞാനീ തോ [ഇമാം സ്വപരപരിണതി ] അപനീ ഔര പരകീ പരിണതികോ [ജാനന് അപി ] ജാനതാ ഹുആ പ്രവര്തതാ ഹൈ [ച ] ഔര [പുദ്ഗലഃ അപി അജാനന് ] പുദ്ഗലദ്രവ്യ അപനീ തഥാ പരകീ പരിണതികോ ന ജാനതാ ഹുആ പ്രവര്തതാ ഹൈ; [നിത്യമ് അത്യന്ത-ഭേദാത് ] ഇസപ്രകാര ഉനമേം സദാ അത്യന്ത ഭേദ ഹോനേസേ (ദോനോം ഭിന്ന ദ്രവ്യ ഹോനേസേ), [അന്തഃ ] വേ ദോനോം പരസ്പര അന്തരങ്ഗമേം [വ്യാപ്തൃവ്യാപ്യത്വമ് ] വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവകോ [കലയിതുമ് അസഹൌ ] പ്രാപ്ത ഹോനേമേം അസമര്ഥ ഹൈം . [അനയോഃ കര്തൃകര്മഭ്രമമതിഃ ] ജീവ-പുദ്ഗലകോ കര്താകര്മഭാവ ഹൈ ഐസീ ഭ്രമബുദ്ധി [അജ്ഞാനാത് ] അജ്ഞാനകേ കാരണ [താവത് ഭാതി ] വഹാ തക ഭാസിത ഹോതീ ഹൈ കി [യാവത് ] ജഹാ തക [വിജ്ഞാനാര്ചിഃ ] (ഭേദജ്ഞാന കരനേവാലീ) വിജ്ഞാനജ്യോതി [ക്രകചവത് അദയം ] കരവത്കീ ഭാ തി നിര്ദയതാസേ (ഉഗ്രതാസേ) [സദ്യഃ ഭേദമ് ഉത്പാദ്യ ] ജീവ-പുദ്ഗലകാ തത്കാല ഭേദ ഉത്പന്ന കരകേ [ന ചകാസ്തി ] പ്രകാശിത നഹീം ഹോതീ .