യതോ ജീവപരിണാമം നിമിത്തീകൃത്യ പുദ്ഗലാഃ കര്മത്വേന പരിണമന്തി, പുദ്ഗലകര്മ നിമിത്തീകൃത്യ ജീവോപി പരിണമതീതി ജീവപുദ്ഗലപരിണാമയോരിതരേതരഹേതുത്വോപന്യാസേപി ജീവപുദ്ഗലയോഃ പരസ്പരം വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവാഭാവാജ്ജീവസ്യ പുദ്ഗലപരിണാമാനാം പുദ്ഗലകര്മണോപി ജീവപരിണാമാനാം കര്തൃ- കര്മത്വാസിദ്ധൌ നിമിത്തനൈമിത്തികഭാവമാത്രസ്യാപ്രതിഷിദ്ധത്വാദിതരേതരനിമിത്തമാത്രീഭവനേനൈവ ദ്വയോരപി പരിണാമഃ; തതഃ കാരണാന്മൃത്തികയാ കലശസ്യേവ സ്വേന ഭാവേന സ്വസ്യ ഭാവസ്യ കരണാജ്ജീവഃ സ്വഭാവസ്യ കര്താ കദാചിത്സ്യാത്, മൃത്തികയാ വസനസ്യേവ സ്വേന ഭാവേന പരഭാവസ്യ കര്തുമശക്യത്വാത്പുദ്ഗലഭാവാനാം തു കര്താ ന കദാചിദപി സ്യാദിതി നിശ്ചയഃ
[കര്മത്വം ] കര്മരൂപമേം [പരിണമന്തി ] പരിണമിത ഹോതേ ഹൈം, [തഥാ ഏവ ] തഥാ [ജീവഃ അപി ] ജീവ ഭീ [പുദ്ഗലകര്മനിമിത്തം ] പുദ്ഗലകര്മകേ നിമിത്തസേ [പരിണമതി ] പരിണമന കരതാ ഹൈ . [ജീവഃ ] ജീവ [കര്മഗുണാന് ] കര്മകേ ഗുണോംകോ [ന അപി കരോതി ] നഹീം കരതാ [തഥാ ഏവ ] ഉസീ തരഹ [കര്മ ] കര്മ [ജീവഗുണാന് ] ജീവകേ ഗുണോംകോ നഹീം കരതാ; [തു ] പരന്തു [അന്യോന്യനിമിത്തേന ] പരസ്പര നിമിത്തസേ [ദ്വയോഃ അപി ] ദോനോംകേ [പരിണാമം ] പരിണാമ [ജാനീഹി ] ജാനോ . [ഏതേന കാരണേന തു ] ഇസ കാരണസേ [ആത്മാ ] ആത്മാ [സ്വകേന ] അപനേ ഹീ [ഭാവേന ] ഭാവസേ [കര്താ ] കര്താ (കഹാ ജാതാ) ഹൈ, [തു ] പരന്തു [പുദ്ഗലകര്മകൃതാനാം ] പുദ്ഗലകര്മസേ കിയേ ഗയേ [സര്വഭാവാനാമ് ] സമസ്ത ഭാവോംകാ [കര്താ ന ] കര്താ നഹീം ഹൈ .
ടീകാ : — ‘ജീവപരിണാമകോ നിമിത്ത കരകേ പുദ്ഗല, കര്മരൂപ പരിണമിത ഹോതേ ഹൈം ഔര പുദ്ഗലകര്മകോ നിമിത്ത കരകേ ജീവ ഭീ പരിണമിത ഹോതാ ഹൈ’ — ഇസപ്രകാര ജീവകേ പരിണാമകോ ഔര പുദ്ഗലകേ പരിണാമകോ അന്യോന്യ ഹേതുത്വകാ ഉല്ലേഖ ഹോനേ പര ഭീ ജീവ ഔര പുദ്ഗലമേം പരസ്പര വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവകാ അഭാവ ഹോനേസേ ജീവകോ പുദ്ഗലപരിണാമോംകേ സാഥ ഔര പുദ്ഗലകര്മകോ ജീവപരിണാമോംകേ സാഥ കര്താകര്മപനേകീ അസിദ്ധി ഹോനേസേ, മാത്ര നിമിത്ത-നൈമിത്തികഭാവകാ നിഷേധ ന ഹോനേസേ, അന്യോന്യ നിമിത്തമാത്ര ഹോനേസേ ഹീ ദോനോംകേ പരിണാമ (ഹോതേ) ഹൈം; ഇസലിയേ, ജൈസേ മിട്ടീ ദ്വാരാ ഘഡാ കിയാ ജാതാ ഹൈ ഉസീപ്രകാര അപനേ ഭാവസേ അപനാ ഭാവ കിയാ ജാതാ ഹൈ ഇസലിയേ, ജീവ അപനേ ഭാവകാ കര്താ കദാചിത് ഹൈ, പരന്തു ജൈസേ മിട്ടീസേ കപഡാ നഹീം കിയാ ജാ സകതാ ഉസീപ്രകാര അപനേ ഭാവസേ പരഭാവകാ കിയാ ജാനാ അശക്യ ഹൈ, ഇസലിഏ (ജീവ) പുദ്ഗലഭാവോംകാ കര്താ തോ കദാപി നഹീം ഹൈ യഹ നിശ്ചയ ഹൈ
ഭാവാര്ഥ : — ജീവകേ പരിണാമകോ ഔര പുദ്ഗലകേ പരിണാമകോ പരസ്പര മാത്ര നിമിത്ത- നൈമിത്തികപനാ ഹൈ തോ ഭീ പരസ്പര കര്താകര്മഭാവ നഹീം ഹൈ . പരകേ നിമിത്തസേ ജോ അപനേ ഭാവ ഹുഏ ഉനകാ കര്താ തോ ജീവകോ അജ്ഞാനദശാമേം കദാചിത് കഹ ഭീ സകതേ ഹൈം, പരന്തു ജീവ പരഭാവകാ കര്താ തോ കദാപി നഹീം ഹൈ ..൮൦* സേ ൮൨..