അജ്ഞാനാത്തമസി ദ്രവന്തി ഭുജഗാധ്യാസേന രജ്ജൌ ജനാഃ .
ശുദ്ധജ്ഞാനമയാ അപി സ്വയമമീ കര്ത്രീഭവന്ത്യാകുലാഃ ..൫൮..
ജാനാതി ഹംസ ഇവ വാഃപയസോര്വിശേഷമ് .
ജാനീത ഏവ ഹി കരോതി ന കിംചനാപി ..൫൯..
അജ്ഞാനസേ ഹീ ജീവ കര്താ ഹോതാ ഹൈ ഇസീ അര്ഥകാ കലശരൂപ കാവ്യ കഹതേ ഹൈം : —
ശ്ലോകാര്ഥ : — [അജ്ഞാനാത് ] അജ്ഞാനകേ കാരണ [മൃഗതൃഷ്ണികാം ജലധിയാ ] മൃഗമരീചികാമേം ജലകീ ബുദ്ധി ഹോനേസേ [മൃഗാഃ പാതും ധാവന്തി ] ഹിരണ ഉസേ പീനേകോ ദൌഡതേ ഹൈം; [അജ്ഞാനാത് ] അജ്ഞാനകേ കാരണ ഹീ [തമസി രജ്ജൌ ഭുജഗാധ്യാസേന ] അന്ധകാരമേം പഡീ ഹുഈ രസ്സീമേം സര്പകാ അധ്യാസ ഹോനേസേ [ജനാഃ ദ്രവന്തി ] ലോഗ (ഭയസേ) ഭാഗതേ ഹൈം; [ച ] ഔര (ഇസീപ്രകാര) [അജ്ഞാനാത് ] അജ്ഞാനകേ കാരണ [അമീ ] യേ ജീവ, [വാതോത്തരംഗാബ്ധിവത് ] പവനസേ തരംഗിത സമുദ്രകീ ഭാ തി [വികല്പചക്രകരണാത് ] വികല്പോംകേ സമൂഹകോ കരനേസേ — [ശുദ്ധജ്ഞാനമയാഃ അപി ] യദ്യപി വേ സ്വയം ശുദ്ധജ്ഞാനമയ ഹൈം തഥാപി — [ആകുലാഃ ] ആകുലിത ഹോതേ ഹുഏ [സ്വയമ് ] അപനേ ആപ ഹീ [കര്ത്രീഭവന്തി ] കര്താ ഹോതേ ഹൈം .
ഭാവാര്ഥ : — അജ്ഞാനസേ ക്യാ ക്യാ നഹീം ഹോതാ ? ഹിരണ ബാലൂകീ ചമകകോ ജല സമഝകര പീനേ ദൌഡതേ ഹൈം ഔര ഇസപ്രകാര വേ ഖേദ-ഖിന്ന ഹോതേ ഹൈം . അന്ധേരേമേം പഡീ ഹുഈ രസ്സീകോേ സര്പ മാനകര ലോഗ ഉസസേ ഡരകര ഭാഗതേ ഹൈം . ഇസീപ്രകാര യഹ ആത്മാ, പവനസേ ക്ഷുബ്ധ (തരംഗിത) ഹുയേ സമുദ്രകീ ഭാ തി, അജ്ഞാനകേ കാരണ അനേക വികല്പ കരതാ ഹുആ ക്ഷുബ്ധ ഹോതാ ഹൈ ഔര ഇസപ്രകാര – യദ്യപി പരമാര്ഥസേ വഹ ശുദ്ധജ്ഞാനഘന ഹൈ തഥാപി — അജ്ഞാനസേ കര്താ ഹോതാ ഹൈ .൫൮.
അബ യഹ കഹതേ ഹൈം കി ജ്ഞാനസേ ആത്മാ കര്താ നഹീം ഹോതാ : —
ശ്ലോകാര്ഥ : — [ഹംസഃ വാഃപയസോഃ ഇവ ] ജൈസേ ഹംസ ദൂധ ഔര പാനീകേ വിശേഷ-(അന്തര)കോ ജാനതാ ഹൈ ഉസീപ്രകാര [യഃ ] ജോ ജീവ [ജ്ഞാനാത് ] ജ്ഞാനകേ കാരണ [വിവേചകതയാ ] വിവേകവാലാ (ഭേദജ്ഞാനവാലാ) ഹോനേസേ [പരാത്മനോഃ തു ] പരകേ ഔര അപനേ [വിശേഷമ് ]ിവശേഷകോ [ജാനാതി ] ജാനതാ