ജഹ രായാ വവഹാരാ ദോസഗുണുപ്പാദഗോ ത്തി ആലവിദോ .
യഥാ ലോകസ്യ വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവേന സ്വഭാവത ഏവോത്പദ്യമാനേഷു ഗുണദോഷേഷു വ്യാപ്യവ്യാപക- ഭാവാഭാവേപി തദുത്പാദകോ രാജേത്യുപചാരഃ, തഥാ പുദ്ഗലദ്രവ്യസ്യ വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവേന സ്വഭാവത ഏവോത്പദ്യമാനേഷു ഗുണദോഷേഷു വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവാഭാവേപി തദുത്പാദകോ ജീവ ഇത്യുപചാരഃ .
ഗാഥാര്ഥ : — [യഥാ ] ജൈസേ [രാജാ ] രാജാകോ [ദോഷഗുണോത്പാദകഃ ഇതി ] പ്രജാകേ ദോഷ ഔര ഗുണോംകോ ഉത്പന്ന കരനേവാലാ [വ്യവഹാരാത് ] വ്യവഹാരസേ [ആലപിതഃ ] കഹാ ഹൈ, [തഥാ ] ഉസീപ്രകാര [ജീവഃ ] ജീവകോ [ദ്രവ്യഗുണോത്പാദക ] പുദ്ഗലദ്രവ്യകേ ദ്രവ്യ-ഗുണകോ ഉത്പന്ന കരനേവാലാ [വ്യവഹാരാത് ] വ്യവഹാരസേ [ഭണിതഃ ] കഹാ ഗയാ ഹൈ .
ടീകാ : — ജൈസേ പ്രജാകേ ഗുണദോഷോംമേം ഔര പ്രജാമേം വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവ ഹോനേസേ സ്വ-ഭാവസേ ഹീ (പ്രജാകേ അപനേ ഭാവസേ ഹീ) ഉന ഗുണ-ദോഷോംകീ ഉത്പത്തി ഹോനേ പര ഭീ — യദ്യപി ഉന ഗുണ-ദോഷോംമേം ഔര രാജാമേം വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവകാ അഭാവ ഹൈ തഥാപി യഹ ഉപചാരസേ കഹാ ജാതാ ഹൈ കി ‘ഉനകാ ഉത്പാദക രാജാ ഹൈ’; ഇസീപ്രകാര പുദ്ഗലദ്രവ്യകേ ഗുണദോഷോംമേം ഔര പുദ്ഗലദ്രവ്യമേം വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവ ഹോനേസേ സ്വ-ഭാവസേ ഹീ (പുദ്ഗലദ്രവ്യകേ അപനേ ഭാവസേ ഹീ) ഉന ഗുണദോഷോംകീ ഉത്പത്തി ഹോനേ പര ഭീ — യദ്യപി ഉന ഗുണദോഷോംമേം ഔര ജീവമേം വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവകാ അഭാവ ഹൈ തഥാപി — ‘ഉനകാ ഉത്പാദക ജീവ ഹൈ’ ഐസാ ഉപചാര കിയാ ജാതാ ഹൈ .
ഭാവാര്ഥ : — ജഗത്മേം കഹാ ജാതാ ഹൈ കി ‘യഥാ രാജാ തഥാ പ്രജാ’ . ഇസ കഹാവതസേ പ്രജാകേ ഗുണദോഷോംകോ ഉത്പന്ന കരനേവാലാ രാജാ കഹാ ജാതാ ഹൈ . ഇസീപ്രകാര പുദ്ഗലദ്രവ്യകേ ഗുണദോഷോംകോ ഉത്പന്ന കരനേവാലാ ജീവ കഹാ ജാതാ ഹൈ . പരമാര്ഥദൃഷ്ടിസേ ദേഖാ ജായ തോ യഹ യഥാര്ഥ നഹീം, കിന്തു ഉപചാര ഹൈ ..൧൦൮..
അബ ആഗേകീ ഗാഥാകാ സൂചക കാവ്യ കഹതേ ഹൈം : —
൧൯൦